बिज्ञापन

बिज्ञापन

भारतीय भन्सार अधिकारीका अनुसार विशेष सूचनाका आधारमा खुनुवा नाका नजिकै ती दुई ट्यांकरलाई नियन्त्रणमा लिएर विस्तृत जाँच गर्दा ठूलो परिमाणमा चिनियाँ फर्सीको बीउ र ओखर बरामद भएको हो। ट्यांकरको बडी काटेर सामान लुकाउन छुट्टै ढक्कन बनाइएको र त्यसलाई एम–सिल लगाएर बन्द गरिएको अवस्थामा भेटिएको बताइएको छ।
एउटा ट्यांकरबाट ४० किलोग्रामका ३४६ बोरा गरी १३ हजार ८४० किलोग्राम चिनियाँ फर्सीको बीउ बरामद भएको छ। अर्को ट्यांकरबाट १० किलोग्रामका १ हजार ८२ बोरा गरी १० हजार ८२० किलोग्राम ओखरको गुदी फेला परेको भारतीय भन्सार अधिकारीहरूले बताएका छन्।

दुवै ट्यांकर सुरुमा ‘फ्लाइ एश’ बोकेर नेपाल प्रवेश गरेका थिए। ती ट्यांकर २१ सेप्टेम्बरमा भारतको टाँडाबाट नेपालको रूपन्देहीस्थित भैरहवाको ‘सम्राट सिंह ट्रेडिङ कम्पनी’का लागि फ्लाइ एश बोकेर हिँडेका थिए। २२ सेप्टेम्बरमा खुनुवा नाका हुँदै नेपाल प्रवेश गरेका ट्यांकरले तोकिएको स्थानमा फ्लाइ एश खन्याएपछि पुनः भारततर्फ फर्किएको घटनाक्रम भारतीय भन्सार अधिकारीहरूले सार्वजनिक गरेका छन्।
यहीँबाट नेपाली भन्सार संयन्त्रमाथि गम्भीर प्रश्न उठ्छ—नेपाल प्रवेश गर्दा ती ट्यांकरमा के थियो र नेपालबाट भारत फर्किँदा के बोकेर फर्किए भन्ने निगरानी कहाँ भयो ?

यदि भारतीय पक्षले नेपालबाट भारत फर्किने क्रममा ट्यांकर रोकेर जाँच गर्दा त्यसको संरचना नै परिवर्तन गरी लुकाइएको अवस्थामा २४ टनभन्दा बढी सामान फेला पार्न सक्छ भने नेपालतर्फ फर्कने क्रममा वा नेपालमा रहँदा ती ट्यांकरको विस्तृत निगरानी भएको थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ।नेपालमा सामान प्रवेश गर्ने नाका, भन्सार प्रक्रिया, ढुवानीको गन्तव्य र पुनः भारततर्फ फर्किने सवारी साधनको निगरानीका विषयमा सम्बन्धित निकायले स्पष्ट जवाफ दिनुपर्ने अवस्था आएको छ।

अझ गम्भीर प्रश्न त के हो भने ती ट्यांकर खाली भएर फर्किएका थिए कि सामान बोकेर फर्किएका थिए भन्ने तथ्य नेपाली भन्सारको अभिलेखमा कसरी उल्लेख गरिएको छ ? यदि ट्यांकरमा नेपाल प्रवेश गर्दा फ्लाइ एश थियो र नेपालमा तोकिएको स्थानमा फ्लाइ एश खन्याएपछि भारत फर्किएको हो भने फर्किने क्रममा ट्यांकरको संरचना, लुकाइएको ठाउँ र बोकिएको सामग्रीबारे नेपाली पक्षबाट कुनै शंका वा जाँच किन भएन भन्ने प्रश्न उठेको छ।

भारतीय भन्सार टोलीले भने चालक र सहचालकको व्यवहार शंकास्पद देखिएपछि विस्तृत जाँच गरेको जनाएको छ। सुरुको सामान्य जाँचमा केही नभेटिए पनि सोधपुछमा चालक र सहचालकले सहयोग नगरेपछि उनीहरूमाथि थप अनुसन्धान गरिएको थियो। त्यसपछि ट्यांकरको बडी नै काटेर बनाइएको गोप्य संरचना फेला परेको थियो।यस घटनाले सीमा क्षेत्रमा ‘देखिने जाँच’ र ‘वास्तविक जाँच’बीचको अन्तरसमेत उजागर गरेको छ। सवारी साधनको कागजपत्र हेर्ने, चालकसँग सामान्य सोधपुछ गर्ने र बाहिरी भाग निरीक्षण गरेर छाड्ने हो भने तस्करीमा संलग्न समूहले सजिलै भन्सार प्रणालीलाई छल्न सक्ने जोखिम देखिएको छ।

नेपाल हुँदै भारततर्फ ठूलो परिमाणमा सामान लैजाँदा त्यसको स्रोत, स्वामित्व, खरिद–बिक्रीको कागजात र गन्तव्यसम्बन्धी विवरणसमेत महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर अहिले भारतीय भन्सारले सार्वजनिक गरेको घटनामा नेपालतर्फ ती सामान कहाँबाट ट्यांकरमा राखिए, कसले राख्यो, नेपालमा कुन स्थानमा राखियो र भारततर्फ कसलाई पुर्‍याउने तयारी थियो भन्ने प्रश्न अनुत्तरित छन्।पक्राउ परेका एक ट्यांकरका चालक र सहचालकले प्रारम्भिक सोधपुछमा सामान तौलिहवाबाट बस्ती क्षेत्रतर्फ ओसारपसार भइरहेको बताएका छन्। यदि यो बयान अनुसन्धानबाट पुष्टि हुन्छ भने नेपालभित्रै सामानको आवतजावत भएको देखिन्छ। त्यस अवस्थामा नेपालतर्फका सम्बन्धित भन्सार तथा सुरक्षा निकायले सामानको स्रोत र ओसारपसारको बाटोबारे अनुसन्धान गर्नुपर्ने देखिन्छ।

दोस्रो ट्यांकरका चालक र सहचालक भने अँध्यारोको फाइदा उठाउँदै घटनास्थलबाट भागेको बताइएको छ। एउटा घटनामा चालक र सहचालक पक्राउ पर्ने तथा अर्को ट्यांकरका चालक र सहचालक भाग्न सफल हुने अवस्थाले समेत सीमा सुरक्षा व्यवस्थामाथि प्रश्न उठाएको छ।
तर यो घटनाको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न भारतीय भन्सारले सामान बरामद गर्‍यो भन्ने होइन, नेपालबाट भारततर्फ फर्किनुअघि नेपाली संयन्त्रले त्यसलाई किन पत्ता लगाउन सकेन भन्ने हो।

नेपालको भन्सार प्रणालीमा अत्याधुनिक प्रविधि, जोखिममा आधारित जाँच र कागजी प्रक्रियासँगै भौतिक निरीक्षणको व्यवस्था भए पनि यस्ता घटना दोहोरिँदा त्यसको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। विशेषगरी ट्यांकरको संरचना नै काटेर सामान लुकाइएको अवस्थामा नेपाल प्रवेश र नेपालबाट निकासका क्रममा गरिएको जाँच कति गहिरो थियो भन्नेबारे सम्बन्धित निकायले तथ्यसहित जवाफ दिनुपर्ने देखिन्छ।
यो घटनाले नेपाली भन्सारका अधिकारीहरूलाई अर्को गम्भीर प्रश्न पनि सोधेको छ—भन्सार नाकाबाट सवारी साधन प्रवेश गर्दा एक प्रकारको सामान र बाहिरिँदा अर्को सामान हुन सक्ने अवस्थालाई रोक्ने प्रणाली कहाँ छ ?

यदि कुनै ट्यांकर वैधानिक रूपमा फ्लाइ एश बोकेर नेपाल प्रवेश गर्छ भने त्यसले नेपालमा सामान खन्याएपछि खाली भएर फर्कने हो वा अन्य सामान बोकेर फर्कने हो भन्ने अभिलेख र निगरानी हुनुपर्ने हुन्छ। त्यसका लागि प्रवेश र निकासको विवरणबीच मिलान, सवारी साधनको पुनःजाँच तथा जोखिमयुक्त सवारीको विस्तृत निरीक्षण आवश्यक हुन्छ। अहिलेको घटनाले यस्ता प्रक्रिया व्यवहारमा कति प्रभावकारी छन् भन्ने प्रश्न खडा गरेको छ।

यस प्रकरणमा नेपालका सम्बन्धित निकायले मौन बस्नेभन्दा ती ट्यांकर नेपाल प्रवेश गर्दा कहाँ जाँच गरियो, नेपालमा कुन ठाउँमा फ्लाइ एश खन्याइयो, त्यसपछि ट्यांकरको पुनःजाँच कसले गर्‍यो, भारत फर्किनुअघि नेपाली भन्सारले के–कस्तो अभिलेख राख्यो र २४ टनभन्दा बढी सामानबारे कुनै सूचना थियो कि थिएन भन्ने विषयमा स्पष्ट पार्नुपर्ने देखिन्छ।

यदि नेपाली पक्षले यी प्रश्नको जवाफ दिन सकेन भने सीमा भन्सारमा हुने जाँच केवल औपचारिकतामा सीमित भएको आरोप थप बलियो बन्न सक्छ। विशेषगरी ठूलो परिमाणको सामान लुकाउन ट्यांकरको संरचना परिवर्तन गरिएको अवस्थामा पनि त्यसलाई नेपाली पक्षले पत्ता लगाउन नसक्नु सामान्य कमजोरी मान्ने कि प्रणालीगत लापरवाहीको विषयका रूपमा अनुसन्धान गर्ने भन्ने प्रश्न अब सम्बन्धित निकायको जिम्मेवारी बनेको छ।

घटनाले नेपाल–भारत सीमामा दुई देशबीचको भन्सार निगरानीको अन्तरसमेत देखाएको छ। नेपालबाट भारततर्फ फर्किएको ट्यांकरलाई भारतीय पक्षले रोकेर विस्तृत जाँच गर्दा २४ हजार ६६० किलोग्राम सामान फेला पर्नु आफैंमा गम्भीर तथ्य हो। यसले नेपालतर्फ गरिएको जाँच र भारतीय पक्षबाट गरिएको जाँचको प्रभावकारिताबीच तुलना गर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

अहिले भारतीय भन्सारले बरामद सामान र दुवै ट्यांकरमाथि भन्सार कानुनअनुसार कारबाही अघि बढाएको जनाएको छ। तर घटनाको अर्को पाटो नेपालतर्फ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। नेपालमा सामान कहाँबाट आयो र कसले ट्यांकरभित्र लुकायो भन्ने अनुसन्धान नगर्ने हो भने भारतमा सामान बरामद गर्ने कारबाहीले मात्र सीमापार तस्करीको मूल सञ्जालसम्म पुग्न कठिन हुन्छ।

त्यसैले अब अनुसन्धानको दायरा भारतीय सीमामा सामान बरामद भएको घटनामा मात्र सीमित नराखी नेपालमा प्रवेश गरेको क्षणदेखि भारततर्फ फर्किने समयसम्मको सम्पूर्ण गतिविधिमाथि केन्द्रित गर्नुपर्ने देखिन्छ।
किनकि प्रश्न २४ टन सामान भारतमा समातियो भन्ने मात्र होइन।
प्रश्न यो हो—२४ टन सामान बोकेका दुई ट्यांकर नेपालबाट भारततर्फ फर्किंदासम्म नेपाली भन्सारको नजर कहाँ थियो ?