बिज्ञापन

नेपालमा नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद् ले इन्जिनियरिङ पेशाको नियमन, दर्ता, आचारसंहिता र व्यावसायिक मापदण्ड निर्धारण गर्ने जिम्मेवारी पाएको छ। परिषद् नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद् ऐन, २०५५ अन्तर्गत स्थापित संस्था हो, जसको प्रमुख उद्देश्य इन्जिनियरिङ शिक्षा तथा पेशालाई व्यवस्थित गर्नु रहेको छ।

बिज्ञापन

हालका वर्षहरूमा मेटेरियोलोजी (Meteorology), हाइड्रोलोजी (Hydrology), वातावरण विज्ञान (Environmental Science) लगायतका विषयहरूलाई इन्जिनियरिङ सेवासँग जोड्ने वा इन्जिनियरिङ परिषद्को दर्ता प्रक्रियाभित्र ल्याउने विषयमा बहस बढ्दै गएको छ। तर विषयगत, शैक्षिक तथा कानुनी दृष्टिकोणबाट हेर्दा मेटेरियोलोजीलाई प्रत्यक्ष रूपमा इन्जिनियरिङको शाखा मान्ने आधार कमजोर देखिन्छ।

१. मेटेरियोलोजीको शैक्षिक प्रकृति : विज्ञान कि इन्जिनियरिङ?

बिज्ञापन

मेटेरियोलोजी मूलतः वायुमण्डल, मौसम, जलवायु, वर्षा, तापक्रम, हावापानी तथा तिनका भौतिक प्रक्रियाहरूको अध्ययन गर्ने विज्ञान हो। यसको आधारभूत संरचना भौतिक विज्ञान (Physics), गणित (Mathematics), र वातावरणीय विज्ञान (Environmental Science) मा आधारित हुन्छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत सञ्चालन हुने B.Sc. Meteorology कार्यक्रमलाई हेर्दा यसको पाठ्यक्रममा:

• General Meteorology
• Climatology
• Physical Meteorology
• Atmospheric Physics
• Fluid Dynamics
• Climate Change
• Atmospheric Pollution
• Hydrology

जस्ता विषयहरू समावेश छन्। यी विषयहरू वैज्ञानिक अध्ययन, अनुसन्धान, तथ्याङ्क विश्लेषण, मौसम पूर्वानुमान तथा वातावरणीय प्रक्रियाको व्याख्यासँग सम्बन्धित छन्। परम्परागत इन्जिनियरिङका मुख्य विशेषता जस्तै संरचना डिजाइन, निर्माण, यान्त्रिक प्रणाली विकास, औद्योगिक उत्पादन, प्रविधि निर्माण तथा प्राविधिक कार्यान्वयनसँग यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध सीमित छ।यस आधारमा मेटेरियोलोजीलाई “Applied Science” वा “Earth and Atmospheric Science” को श्रेणीमा राख्नु बढी उपयुक्त देखिन्छ।

२. त्रिभुवन विश्वविद्यालयको संस्थागत वर्गीकरण

यो बहसमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष विश्वविद्यालयको संरचना हो।

नेपालमा इन्जिनियरिङ शिक्षा सञ्चालन गर्ने प्रमुख निकाय इन्स्टिच्युट अफ इन्जिनियरिङ (IOE) हो, जसले सिभिल, मेकानिकल, इलेक्ट्रिकल, कम्प्युटर, जियोमेटिक्स, एरोस्पेस लगायतका इन्जिनियरिङ कार्यक्रम सञ्चालन गर्दछ।

तर मेटेरियोलोजी भने IOE अन्तर्गत नभई:

• Institute of Science and Technology (IOST)
• Central Department of Hydrology and Meteorology (CDHM)
• Trichandra Multiple Campus

मार्फत सञ्चालन हुँदै आएको छ।यसले विश्वविद्यालय स्वयंले पनि मेटेरियोलोजीलाई इन्जिनियरिङभन्दा विज्ञान संकायअन्तर्गतको विषयका रूपमा वर्गीकृत गरेको स्पष्ट देखाउँछ।

यदि कुनै विषय विश्वविद्यालय स्तरमै विज्ञान (Science) अन्तर्गत सञ्चालन भइरहेको छ भने त्यसलाई पेशागत रूपमा इन्जिनियरिङ भनेर वर्गीकरण गर्नु शैक्षिक दृष्टिले विवादास्पद बन्न सक्छ।

३. इन्जिनियरिङ र विज्ञानबीचको आधारभूत भिन्नता

सामान्यतया:

मेटेरियोलोजी, भौतिक विज्ञान, रसायन विज्ञान, भूगोल, जलवायु विज्ञान, वातावरण विज्ञान आदिको मुख्य उद्देश्य प्राकृतिक प्रणालीलाई बुझ्नु हो।

तर सिभिल, मेकानिकल, इलेक्ट्रिकल, इलेक्ट्रोनिक्स वा कम्प्युटर इन्जिनियरिङको उद्देश्य ती वैज्ञानिक सिद्धान्तलाई प्रयोग गरेर संरचना, प्रणाली, उपकरण वा प्रविधि निर्माण गर्नु हो।

यसकारण वैज्ञानिक विषय र इन्जिनियरिङ विषयबीच स्पष्ट व्यावसायिक सीमा देखिन्छ।

४. Engineering Hydrology पढाइने भएकाले मात्र इन्जिनियरिङ हुँदैन

मेटेरियोलोजी पाठ्यक्रममा Engineering Hydrology जस्ता केही विषय समावेश छन्।

तर कुनै पाठ्यक्रममा “Engineering” शब्द समावेश हुनु मात्रले सम्पूर्ण विषयलाई इन्जिनियरिङ बनाउँदैन।

उदाहरणका लागि:

• Medical Physics → चिकित्सा विज्ञान होइन
• Engineering Geology → इन्जिनियरिङ होइन, भूगर्भशास्त्रकै शाखा
• Biochemistry → चिकित्सा होइन, रसायन विज्ञान
• Environmental Chemistry → वातावरण इन्जिनियरिङ होइन

त्यसैले Meteorology मा Engineering Hydrology पढाइन्छ भन्ने आधारमा त्यसलाई इन्जिनियरिङ परिषद्को अनिवार्य दर्ता दायरामा राख्नुपर्ने तर्क पर्याप्त बलियो देखिँदैन।

५. व्यावसायिक नियमनको प्रश्न

नेपालमा विभिन्न पेशाका लागि छुट्टाछुट्टै परिषद् वा नियामक निकाय छन्:

• नेपाल मेडिकल काउन्सिल
• नेपाल नर्सिङ परिषद्
• नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद्
• नेपाल फार्मेसी परिषद्
• नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद्

यसरी नियमन पेशागत प्रकृतिअनुसार गरिन्छ।

यदि भविष्यमा मौसम विज्ञान, जलवायु विज्ञान, वातावरणीय अनुसन्धान, हाइड्रोलोजी आदि विषयका स्नातकहरूको व्यावसायिक प्रमाणीकरण आवश्यक ठानिन्छ भने छुट्टै “Science Council” वा “Natural Sciences Professional Board” जस्तो संरचनाको आवश्यकता हुन सक्छ।

त्यसलाई इन्जिनियरिङ परिषद्भित्र राख्नु नै एकमात्र विकल्प भने होइन।

६. विज्ञान समूहको आवश्यकता

नेपालमा धेरै समयदेखि विज्ञान विषयहरूलाई एउटै पेशागत संरचनाभित्र प्रतिनिधित्व गर्ने संस्थागत अभाव देखिन्छ।

निम्न विषयहरू:

• Meteorology
• Hydrology
• Physics
• Chemistry
• Environmental Science
• Earth Science
• Atmospheric Science
• Climate Science
• Geology

सबैको आधार वैज्ञानिक अनुसन्धान हो।यी विषयलाई एउटै “Science Cluster” अन्तर्गत राखेर पेशागत पहिचान निर्माण गर्नु दीर्घकालीन रूपमा बढी उपयुक्त हुन सक्छ।

यसले:

• वैज्ञानिकहरूको छुट्टै व्यावसायिक पहिचान निर्माण गर्ने,
• अनुसन्धानमुखी पेशालाई इन्जिनियरिङसँग कृत्रिम रूपमा नजोड्ने,
• विषयगत स्वायत्तता कायम राख्ने,
• विज्ञान र इन्जिनियरिङबीचको सीमा स्पष्ट गर्ने,

जस्ता फाइदा दिन सक्छ।

निष्कर्ष

नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद् (पहिलो संशोधन) ऐन, २०७९ ले इन्जिनियरिङ पेशालाई थप व्यवस्थित, लाइसेन्स-आधारित तथा नियमनयुक्त बनाउने उद्देश्यका साथ महत्वपूर्ण कानुनी व्यवस्था गरेको छ। विशेषगरी दफा ११ मार्फत नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद्मा दर्ता नगरी इन्जिनियरिङ सेवा सञ्चालन गर्न नपाइने व्यवस्था स्थापित गरिएको छ। यसले इन्जिनियरिङ पेशाको गुणस्तर, उत्तरदायित्व र व्यावसायिक मापदण्ड सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।

तर, संशोधनपश्चात् “इन्जिनियरिङ सेवा” को दायरा अपेक्षाकृत फराकिलो रूपमा व्याख्या हुन थालेपछि मेटेरियोलोजी, वातावरण विज्ञान, हाइड्रोलोजी, भूविज्ञान, भौतिक विज्ञान, रसायन विज्ञान लगायतका विशुद्ध विज्ञान विषयहरूलाई पनि भविष्यमा इन्जिनियरिङको नियामक संरचनाभित्र समावेश गर्न खोजिएको हो कि भन्ने बहस उत्पन्न भएको छ। यही सन्दर्भमा यी विषयहरूको शैक्षिक, व्यावसायिक तथा कानुनी प्रकृतिको वस्तुगत मूल्याङ्कन आवश्यक देखिन्छ।

नेपालको वर्तमान शैक्षिक संरचना हेर्दा मेटेरियोलोजी त्रिभुवन विश्वविद्यालयको Institute of Science and Technology (IOST) अन्तर्गत अध्ययन–अध्यापन हुने विषय हो, इन्स्टिच्युट अफ इन्जिनियरिङ (IOE) अन्तर्गत होइन। यसको पाठ्यक्रम मुख्यतः भौतिक विज्ञान, गणित, वातावरण विज्ञान, वायुमण्डलीय विज्ञान, जलवायु विज्ञान तथा मौसम सम्बन्धी अध्ययनमा केन्द्रित छ। मेटेरियोलोजीको मूल उद्देश्य प्राकृतिक वायुमण्डलीय प्रक्रियाको अध्ययन, विश्लेषण, अनुसन्धान तथा पूर्वानुमान गर्नु हो, जबकि इन्जिनियरिङको मुख्य उद्देश्य वैज्ञानिक सिद्धान्तको प्रयोगमार्फत संरचना, प्रणाली, उपकरण वा प्रविधिको डिजाइन, विकास र निर्माण गर्नु हो। यस आधारमा मेटेरियोलोजीको आधारभूत स्वरूप विज्ञान (Science) सँग सम्बन्धित देखिन्छ, इन्जिनियरिङसँग होइन।

निस्सन्देह, मेटेरियोलोजीका केही अनुप्रयोगहरू जलस्रोत व्यवस्थापन, पूर्वाधार विकास, कृषि योजना, उड्डयन सेवा तथा विपद् जोखिम न्यूनीकरणसँग सम्बन्धित छन्। तर कुनै विषयका व्यावहारिक उपयोगहरू इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा प्रयोग हुँदैमा त्यो विषय स्वयं इन्जिनियरिङको शाखा बन्ने आधार पर्याप्त हुँदैन। उदाहरणका लागि भौतिक विज्ञान, रसायन विज्ञान वा भूविज्ञानका ज्ञानहरू पनि इन्जिनियरिङमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छन्, तर ती विषयहरूलाई इन्जिनियरिङका शाखाका रूपमा वर्गीकृत गरिँदैन।

यसै कारण त्रिभुवन विश्वविद्यालयको शैक्षिक वर्गीकरण, विषयगत प्रकृति तथा अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासलाई आधार मान्दा मेटेरियोलोजी, वातावरण विज्ञान, हाइड्रोलोजी, भूविज्ञान, भौतिक विज्ञान तथा रसायन विज्ञानजस्ता विषयहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा इन्जिनियरिङ क्लस्टरभित्र राख्नु पूर्ण रूपमा सुसंगत देखिँदैन। बरु यस्ता विषयहरूलाई विज्ञान समूह (Science Cluster) अन्तर्गत स्वतन्त्र शैक्षिक, व्यावसायिक तथा संस्थागत पहिचान प्रदान गर्नु बढी उपयुक्त देखिन्छ।

दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा वैज्ञानिक विषयहरूका लागि छुट्टै व्यावसायिक नियमन प्रणाली, विज्ञान परिषद् (Science Council) वा वैज्ञानिक पेशागत निकायको स्थापना गरी तिनको दर्ता, मापदण्ड निर्धारण तथा व्यावसायिक विकास सुनिश्चित गर्नु अधिक तार्किक, शैक्षिक रूपमा उचित तथा नीतिगत रूपमा सन्तुलित विकल्प हुन सक्छ। यसले विज्ञान र इन्जिनियरिङ दुवै क्षेत्रको विशिष्टता, स्वायत्तता तथा पेशागत पहिचानलाई सम्मान गर्नेछ।

अतः नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद् (पहिलो संशोधन) ऐन, २०७९ को मूल उद्देश्य इन्जिनियरिङ पेशालाई व्यवस्थित र नियमन गर्नु भए पनि मेटेरियोलोजी तथा अन्य विशुद्ध विज्ञान विषयहरूलाई स्वचालित रूपमा इन्जिनियरिङ सेवाको परिभाषाभित्र समावेश गर्नु शैक्षिक, विषयगत तथा व्यावसायिक दृष्टिले पर्याप्त औचित्यपूर्ण देखिँदैन। यस्ता विषयहरूलाई इन्जिनियरिङ क्लस्टरमा समेट्नुभन्दा विज्ञान समूहअन्तर्गत स्वतन्त्र पेशागत पहिचान र नियमन संरचना विकास गर्नु नै नेपालको शैक्षिक संरचना, विषयगत यथार्थ र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासअनुकूल दीर्घकालीन समाधान हुन सक्छ।

 विष्णु प्रसाद न्यौपाने, मेटेरियोलोजिष्ट