नेपालको सडक पूर्वाधार विकासको इतिहासमा सडक विभाग सधैं राज्यको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्राविधिक निकायका रूपमा रहँदै आएको छ। देशको आर्थिक विकास, व्यापार, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा नागरिकको दैनन्दिन जीवनलाई जोड्ने सडक सञ्जालको निर्माण, मर्मत र व्यवस्थापनको जिम्मेवारी बोकेको यो निकायले पछिल्ला वर्षहरूमा अनेक चुनौतीको सामना गरिरहेको थियो। निर्माण व्यवसायीको ढिलासुस्ती, कमजोर आयोजना व्यवस्थापन, अपुग बजेट, प्राकृतिक विपत्ति, बढ्दो जनअपेक्षा तथा सुशासनसम्बन्धी प्रश्नका बीच सडक विभागको नेतृत्व सम्हालेका महानिर्देशक डा. विजय जैसीले विभागभित्र सुधारको नयाँ अभियान सुरु गरेका छन्।
बिज्ञापन
उनको नेतृत्वकाललाई हेर्दा प्रशासनिक सुधार, प्राविधिक आधुनिकीकरण, आयोजना व्यवस्थापन, डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, विपद् व्यवस्थापन तथा सडक सुरक्षाका क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रयासहरू देखिन्छन्। विभागभित्र लामो समयदेखि आवश्यक महसुस गरिएका विभिन्न निर्देशिका तथा मापदण्डहरू तयार पार्ने कामलाई प्राथमिकता दिइएको छ। सडक तथा पुल निर्माणका लागि आवश्यक नवीन संशोधनसहितको मापदण्ड प्रकाशित गरिएको छ भने ग्राभेल सडकको संरक्षण र मर्मतसम्भारलाई व्यवस्थित बनाउन नयाँ निर्देशिका स्वीकृत गरिएको छ। निर्माण लागत निर्धारण गर्ने दर विश्लेषण मापदण्डलाई समेत समयसापेक्ष बनाउने काम अघि बढाइएको छ।
बिज्ञापन
संस्थागत सुशासनलाई बलियो बनाउन कर्मचारी व्यवस्थापन प्रणालीमा समेत सुधार गरिएको छ। कर्मचारी सरुवालाई व्यवस्थित र पारदर्शी बनाउन स्पष्ट मापदण्ड लागू गरिएको छ। प्रत्येक कर्मचारीको कार्य विवरण र कार्यसम्पादन सूचकाङ्क निर्धारण गरिएकाले जिम्मेवारी स्पष्ट हुनुका साथै कार्यसम्पादन मूल्याङ्कनलाई पनि नतिजामुखी बनाउने प्रयास गरिएको छ। यसले विभागभित्र उत्तरदायित्वको संस्कृति विकास गर्न मद्दत पुगेको देखिन्छ।
काठमाडौं उपत्यकाभित्र सडकका खाल्डाखुल्डी र बिग्रँदो सडक अवस्थाबारे नागरिकको असन्तुष्टि बढिरहेका बेला विभागले नयाँ अवधारणाका रूपमा ‘रोड एम्बुलेन्स’ र ‘मोबाइल मर्मत इकाइ’ सञ्चालनमा ल्याएको छ। सडकमा समस्या देखिएलगत्तै तत्काल मर्मत गर्ने प्रणाली लागू भएपछि नागरिकले प्रत्यक्ष रूपमा यसको अनुभूति गर्न थालेका छन्। साना समस्या समाधानमा हुने ढिलाइ कम गर्ने उद्देश्यले सुरु गरिएको यो अभ्यासलाई विभागको सेवा प्रवाह सुधारको उदाहरणका रूपमा हेरिएको छ।
बिज्ञापन
निर्माण गुणस्तरमा सुधार ल्याउन विभागले देशभरका सडक डिभिजन र आयोजना कार्यालयमा प्रयोगशाला सुविधा सुदृढ बनाएको छ। सडक निर्माणमा प्रयोग हुने सामग्रीको परीक्षण तथा गुणस्तर अनुगमन प्रभावकारी बनाउन प्रयोगशालाको क्षमता विस्तार गरिएको हो। यसले निर्माण कार्यको गुणस्तर सुधारमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।
डा. जैसीको नेतृत्वमा सडक विभागले डिजिटल रूपान्तरणलाई पनि विशेष प्राथमिकता दिएको छ। सडक सम्पत्तिको अवस्था, मर्मत आवश्यकतादेखि लगानीको प्राथमिकतासम्म व्यवस्थित अभिलेख राख्न ‘रोड सम्पत्ति व्यवस्थापन प्रणाली’ विकास गरिएको छ। ठेक्का व्यवस्थापन र अनुगमनलाई पारदर्शी बनाउन ‘ठेक्का अनुगमन प्रणाली’लाई अद्यावधिक गरी अनिवार्य कार्यान्वयनमा ल्याइएको छ। सरकारी कार्यालय सञ्चालनलाई प्रविधिमैत्री बनाउन एकीकृत कार्यालय व्यवस्थापन प्रणालीको प्रयोग सुरु गरिएको छ। सडक अवरोध र बन्दाबन्दीसम्बन्धी सूचना तत्काल उपलब्ध गराउन ‘रोड क्लोजर एप’ विकास गरिएको छ भने नागरिकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क बढाउन विभागको आधिकारिक सामाजिक सञ्जाल माध्यम सक्रिय बनाइएको छ।
आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को अन्त्यतिर सडक विभागको पूँजीगत खर्च अपेक्षाभन्दा कम रहेको अवस्थामा नेतृत्व सम्हालेका डा. जैसीले आयोजना कार्यान्वयनलाई तीव्रता दिए। निर्माण कार्यमा गति थप्ने, बजेट पुनःविनियोजन गर्ने र परियोजनाहरूलाई सक्रिय बनाउने रणनीतिका कारण छोटो अवधिमै विभागको पूँजीगत खर्च उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सफल भएको दाबी गरिएको छ। सरकारी निकायहरूमा खर्च क्षमता बढाउन कठिन मानिने अवस्थामा यो उपलब्धिलाई महत्वपूर्ण मानिएको छ।
प्राकृतिक विपत्तिको सामना गर्ने क्षमतामा पनि विभागले सुधार देखाएको छ। बाढी र पहिरोका कारण गम्भीर क्षति पुगेको बीपी राजमार्गलाई छिटो सञ्चालनमा ल्याउने कार्य यसको उदाहरण बनेको छ। विपत्तिपछि तत्काल स्थलगत निरीक्षण, नदी नियन्त्रणका संरचना निर्माण, तटबन्ध मजबुत बनाउने तथा पुनर्निर्माण प्रक्रिया अघि बढाउने कामलाई तीव्रता दिइएको थियो। परिणामस्वरूप राजमार्ग लामो समय अवरुद्ध हुनबाट जोगिएको थियो।
लामो समयदेखि आलोचनाको केन्द्र बनेका धुलिखेल–खावा सडकखण्ड, नारायणगढ–बुटवल सडकको दाउन्ने क्षेत्र तथा आबुखैरेनी–पोखरा सडक परियोजनालाई पनि गति दिने प्रयास गरिएको छ। यी सडकखण्डमा सुधार तथा पुनर्निर्माण कार्य अगाडि बढाइएका छन्। महाकाली पुल क्षेत्रमा नदी नियन्त्रण तथा मर्मत कार्य सम्पन्न गरी यातायात सेवा पुनः सञ्चालनमा ल्याइएको छ। नेपाली सेनासँगको समन्वयमा सम्पन्न भएको उक्त कार्यले महत्वपूर्ण यातायात मार्गलाई जोगाएको थियो।
विपद्का बेला तत्काल प्रतिक्रिया दिने क्षमता पनि विभागले देखाएको छ। रसुवागढी सडकखण्ड र बाह्रबिसे–कोदारी सडकखण्डमा पहिरो हटाएर यातायात सेवा सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। पहिरोको उच्च जोखिम भएका क्षेत्रमा स्थायी समाधानका लागि निर्माण कार्यहरू समेत अगाडि बढाइएका छन्।
काठमाडौं उपत्यकाको बढ्दो सवारी चाप व्यवस्थापनका लागि ग्वार्को फ्लाइओभर सञ्चालनमा ल्याउनु विभागको अर्को उपलब्धि मानिएको छ। प्रारम्भिक चरणदेखि देखिएका प्राविधिक जटिलताहरू समाधान गर्दै आयोजना सञ्चालनमा ल्याइएको हो। यससँगै सातदोबाटो र एकान्तकुनामा थप फ्लाइओभर निर्माणका लागि अवधारणात्मक डिजाइन तयार गरिएको छ।
पुल निर्माण क्षेत्रमा पनि नयाँ उपलब्धिहरू हासिल भएका छन्। नेपालकै सबैभन्दा लामो बेली पुल हेवा खोलामा निर्माण सम्पन्न गरी सञ्चालनमा ल्याइएको छ। बेली पुल जडानसम्बन्धी विशेष तालिम सञ्चालन गरी विभागभित्र विशेषज्ञ जनशक्ति तयार गरिएको छ। राम्दी क्षेत्रमा निर्माणाधीन कङ्क्रिट भरिएको इस्पात ट्युब पुलमा अन्तर्राष्ट्रिय प्राविधिक सहयोग उपयोग गरी जटिल निर्माण प्रविधि सफलतापूर्वक प्रयोग गरिएको छ।
देशका रणनीतिक महत्वका पुल र सडक आयोजनाहरूलाई अगाडि बढाउन विशेष पहल गरिएको छ। नारायणी नदीमाथि निर्माण हुने सिग्नेचर पुलको डिजाइन स्वीकृत गरी निर्माण प्रक्रिया सुरु गरिएको छ भने तिनाउ नदीमाथिको अर्को सिग्नेचर पुलको ठेक्का प्रक्रिया सम्पन्न गरिएको छ। पूर्व–पश्चिम राजमार्गअन्तर्गत बागमती–पथलैया सडकखण्ड विस्तारको प्रक्रिया पनि अन्तिम चरणमा पुगेको छ।
बहुप्रतीक्षित नागढुंगा सुरुङमार्ग सञ्चालनको तयारीलाई समेत तीव्रता दिइएको छ। आवश्यक कागजात स्वीकृत भइसकेका छन् र सञ्चालन व्यवस्थापनका लागि सेवा प्रदायक छनोट गरिसकिएको छ। सुरुङमार्ग सञ्चालनमा आएपछि काठमाडौं उपत्यकाको यातायात व्यवस्थापनमा ठूलो परिवर्तन आउने अपेक्षा गरिएको छ।
वर्षौंदेखि अलपत्र रहेका पुल तथा सडक आयोजनाहरूलाई पुनर्जीवित गर्ने काम पनि डा. जैसीको नेतृत्वकालको महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ। मकाइसिंह–त्रिशूली पुल, बाह्रबिसे–सुनकोशी पुललगायत आयोजनाहरूमा देखिएका प्रशासनिक, प्राविधिक र समन्वयसम्बन्धी समस्या समाधान गरी काम पुनः सुरु गरिएको छ। यसले लामो समयदेखि रोकिएका परियोजनाहरूलाई नयाँ गति दिएको छ।
नागरिक केन्द्रित सेवा प्रवाहलाई सुदृढ बनाउन सडक विभागको इतिहासमै पहिलो पटक चौबीसै घण्टा सञ्चालन हुने कल सेन्टर स्थापना गरिएको छ। सडक अवरोध, दुर्घटना, मर्मत तथा अन्य समस्याबारे नागरिकले प्रत्यक्ष जानकारी दिन सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। साथै राष्ट्रिय राजमार्गहरूमा व्यापक रूपमा सूचना बोर्ड स्थापना गरी सडक सुरक्षालाई प्राथमिकतामा राखिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमा सञ्चालित परियोजनाहरूलाई पनि अगाडि बढाइएको छ। चीन सरकारको अनुदान सहयोगमा स्याफ्रुबेसी–रसुवागढी सडक निर्माण कार्य सुरु भएको छ भने काठमाडौं चक्रपथ विस्तारअन्तर्गत कलंकी–बसुन्धरा खण्ड निर्माणको आधार तयार भएको छ। राष्ट्रिय राजमार्गको अधिकार क्षेत्र निर्धारण गर्न वैज्ञानिक मापदण्ड निर्माणको प्रक्रिया समेत सुरु गरिएको छ।
समग्रमा हेर्दा डा. विजय जैसीको नेतृत्वकाल सडक विभागका लागि केवल नियमित प्रशासनिक व्यवस्थापनको समय नभई सुधार, आधुनिकीकरण र कार्यसम्पादनमा केन्द्रित अवधिका रूपमा देखिन्छ। संस्थागत सुशासन, डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, निर्माण गुणस्तर सुधार, विपद् व्यवस्थापन, ठूला पूर्वाधार आयोजना तथा नागरिक सेवा प्रवाहका क्षेत्रमा भएका प्रयासहरूले सडक विभागलाई नयाँ दिशातर्फ अघि बढाउने आधार तयार गरेका छन्। चुनौतीहरू अझै कायम रहे पनि विभागको कार्यशैलीमा आएको परिवर्तनले आगामी दिनमा नेपालको सडक पूर्वाधार विकासलाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
