सामाजिक सञ्जालमा पूर्वसचिव भीम उपाध्यायले उठाएका प्रश्नहरूले अहिले नेपाली समाजमा चलिरहेको एउटा संवेदनशील बहसलाई सतहमा ल्याएका छन्। यौन सहमति, बलात्कार, हनी ट्र्याप, वैवाहिक सम्बन्ध, नारीवाद, पश्चिमी प्रभाव र सामाजिक नैतिकताजस्ता विषयहरू एकअर्कासँग गाँसिएका जटिल प्रश्न हुन्। यस्ता विषयलाई केवल भावनात्मक टिप्पणी वा एकतर्फी धारणा मात्रको आधारमा बुझ्न खोज्दा वास्तविकता धुमिल हुन सक्छ। त्यसैले यसलाई सामाजिक, कानुनी, मनोवैज्ञानिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोणबाट समग्र रूपमा विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ।
बिज्ञापन
मानव समाजमा यौन सम्बन्ध केवल जैविक प्रक्रिया मात्र होइन, सामाजिक र नैतिक संरचनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको व्यवहार हो। जीवविज्ञानका अनुसार किशोरावस्था र युवावस्थामा शरीरमा यौन हार्मोन सक्रिय हुन्छन्, जसले आकर्षण र यौन इच्छा बढाउँछ। तर मानिसको व्यवहार केवल हार्मोनले निर्धारण गर्दैन; सामाजिक मूल्य, संस्कार, शिक्षा, कानुन र व्यक्तिगत जिम्मेवारीले त्यसलाई नियन्त्रण र निर्देशित गर्छ। यही कारणले मानिसलाई अन्य जीवभन्दा फरक सामाजिक प्राणी मानिन्छ। पशुमा जैविक प्रवृत्ति मात्र प्रमुख हुन्छ भने मानिसमा नैतिकता, सहमति र सामाजिक मर्यादा पनि समान रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
बिज्ञापन
सहमति र बलात्कारबीचको अन्तरबारे धेरै भ्रम देखिन्छ। कानुनी रूपमा सहमति भनेको स्वतन्त्र, स्पष्ट र दबाबरहित निर्णय हो। कुनै पनि व्यक्ति धम्की, छल, दबाब वा असमान शक्ति सम्बन्धका कारण यौन सम्पर्कमा बाध्य पारिन्छ भने त्यो सहमति मानिँदैन। त्यसैले सहमतिमा भएको सम्बन्ध र बलात्कारबीचको अन्तर केवल व्याख्याको विषय मात्र होइन, प्रमाण, परिस्थिति र अनुसन्धानले निर्धारण गर्ने कानुनी प्रश्न हो। धेरै घटनामा पीडितले तत्काल उजुरी नगर्ने कारण पनि हुन्छ—सामाजिक लाज, पारिवारिक दबाब, आर्थिक निर्भरता वा मानसिक आघात। त्यसैले पछि उजुरी आयो भन्दैमा त्यो स्वतः झुटो हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु पनि वैज्ञानिक वा न्यायिक दृष्टिले सही मानिँदैन।
“हनी ट्र्याप” भन्ने शब्द पनि अहिले धेरै प्रयोग हुन थालेको छ। यसको अर्थ सामान्यतया यौन सम्बन्धको प्रलोभन देखाएर कसैलाई आर्थिक, राजनीतिक वा व्यक्तिगत रूपमा फसाउने रणनीति हो। तर समाजमा भएका सबै यौन विवादलाई हनी ट्र्याप भनेर व्याख्या गर्न सकिँदैन। कतिपय घटना वास्तविक यौन हिंसाका हुन्छन्, कतिपय सहमतिमा सुरु भएको सम्बन्ध पछि विवादमा परिणत हुन्छन्, र केही घटनामा वास्तवमै प्रलोभन वा ब्ल्याकमेलको तत्व पनि हुन सक्छ। त्यसैले हरेक घटनालाई एउटै ढाँचामा व्याख्या गर्नु न्यायिक दृष्टिले पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ।
बिज्ञापन
समाजशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा अहिले यौन सम्बन्धसँग जोडिएका विवादहरू बढेको अनुभव धेरै देशमा देखिएको छ। यसको एउटा कारण सामाजिक संरचनामा आएको तीव्र परिवर्तन हो। शहरीकरण, डिजिटल मिडिया, सामाजिक सञ्जाल, व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको विस्तार र मनोरञ्जन उद्योगको प्रभावले मानिसको जीवनशैलीमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। एकातिर समाजले यौन विषयलाई अझै पनि लज्जा वा गोपनीयताको विषय मान्छ, अर्कोतिर मिडिया र बजारले त्यसलाई मनोरञ्जन र उपभोगको सामग्री बनाउँछ। यही विरोधाभासले धेरै युवामा भ्रम र द्वन्द्व पैदा गर्छ।
लैङ्गिक सम्बन्धको बहसमा अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ऐतिहासिक असमानता हो। विश्वका धेरै समाजमा लामो समयसम्म पुरुष प्रधान संरचना कायम रह्यो, जसका कारण महिलाहरू सामाजिक, आर्थिक र कानुनी रूपमा कमजोर अवस्थामा थिए। यही पृष्ठभूमिका कारण आधुनिक कानुन र नीतिहरूले प्रायः पीडित पक्षको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिएका छन्। यसको अर्थ सबै पुरुष दोषी हुन्छन् भन्ने होइन, तर ऐतिहासिक रूपमा कमजोर पक्षलाई संरक्षण दिनु न्यायिक प्रणालीको उद्देश्य हो। यसै सन्दर्भमा वैवाहिक बलात्कारको बहस पनि उठेको हो। आधुनिक कानुनी सोचका अनुसार विवाहले स्थायी सहमति प्रदान गर्दैन; प्रत्येक व्यक्तिको शारीरिक स्वतन्त्रता विवाहभित्र पनि कायम रहन्छ। त्यसैले केही देशहरूमा विवाहभित्र जबरजस्ती यौन सम्पर्कलाई पनि अपराध मानिएको छ, यद्यपि यसबारे समाजमा अझै फरक–फरक धारणा छन्।
विवाहको उमेर घटाउने प्रस्ताव पनि यौन समस्या समाधानको उपायका रूपमा कहिलेकाहीँ उठ्ने गर्छ। तर स्वास्थ्य र समाजशास्त्रीय अध्ययनहरूले कम उमेरमा विवाह गर्दा शिक्षा, स्वास्थ्य र आर्थिक स्वतन्त्रतामा नकारात्मक प्रभाव पर्ने देखाएका छन्। बालविवाहसँग मातृ स्वास्थ्य समस्या, विद्यालय छोड्ने दर र घरेलु हिंसाको जोखिम बढ्ने तथ्यहरू जोडिएका छन्। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विवाहको न्यूनतम उमेर बढाउने र किशोर–किशोरीलाई शिक्षा तथा आत्मनिर्भरता दिने नीतिलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
पश्चिमी संस्कृति र परम्परागत समाजबीचको बहस पनि यही सन्दर्भमा जोडिन्छ। पश्चिमी समाजले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र कानुनी अधिकारलाई बढी महत्व दिन्छ भने परम्परागत समाजले सामाजिक मर्यादा र धार्मिक मूल्यलाई प्राथमिकता दिन्छ। नेपाली समाज अहिले यी दुई प्रवृत्तिको बीचमा परिवर्तनको चरणमा छ। यही संक्रमणकालीन अवस्थाले धेरै सामाजिक बहसहरू जन्माइरहेको छ।
यौन सम्बन्ध, सहमति र सामाजिक नैतिकतासँग सम्बन्धित समस्या समाधानका लागि केवल कानुन पर्याप्त हुँदैन भन्ने तर्कमा केही सत्यता छ। कानुन अपराध नियन्त्रणको माध्यम हो, तर दीर्घकालीन समाधानका लागि सामाजिक शिक्षा, नैतिक संस्कार, लैङ्गिक सम्मान र खुला संवाद आवश्यक हुन्छ। विद्यालय र परिवारमा वैज्ञानिक यौन शिक्षा, लैङ्गिक समानताको चेतना, डिजिटल मिडियाको जिम्मेवार प्रयोग र सामाजिक संवादको संस्कृति विकास गर्न सके मात्र यस्ता विवादहरू घटाउन सकिन्छ।
अन्ततः मानव समाजमा पुरुष र महिला एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्, परस्पर निर्भर र पूरक अस्तित्व हुन्। यौन सम्बन्ध पनि शक्ति प्रदर्शनको साधन होइन, परस्पर सम्मान र सहमतिमा आधारित मानवीय सम्बन्ध हो। जबसम्म समाजले जैविक प्रवृत्ति, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामाजिक जिम्मेवारीबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्दैन, तबसम्म यस्ता बहसहरू निरन्तर दोहोरिरहने सम्भावना रहन्छ। वास्तविक समाधान भनेको एकतर्फी आरोप वा भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन, तथ्यमा आधारित शिक्षा, न्यायपूर्ण कानुन र स्वस्थ सामाजिक संस्कारको विकास हो।
(उक्त लेख तथा विचार नेपाल सरकारका पूर्व सचिव भीम उपाध्यायका सामाजिक सञ्जाल फेसबुक मार्फत लिएको हो।)
