पेरू, जसलाई आधिकारिक रूपमा पेरू गणराज्य भनिन्छ, दक्षिण–पश्चिमी अमेरिकामा अवस्थित रहेको छ। यसको उत्तरमा इक्वेडोर र कोलम्बिया, पूर्वमा ब्राजिल, दक्षिण–पूर्वमा बोलिभिया, दक्षिणमा चिली र पश्चिम तथा दक्षिण–पश्चिममा प्रशान्त महासागर फैलिएको छ। पेरूको क्षेत्रफल १,२८५,२१६ वर्ग किलोमिटर छ र जनसंख्या ३२ मिलियनभन्दा बढी छ। राजधानी लिमा हो। भूगोलिक दृष्टिले पेरूमा शुष्क प्रशान्त तट, आन्डिज पर्वत श्रृंखला र अमेजन वर्षावन अवस्थित छन्। यहाँको जैविक विविधता अत्यन्तै धनी र बहुपरिषदीक छ।

२० औँ शताब्दीको अन्त्यतिर पेरू ठुलै राजनीतिक अस्थिरता र सामाजिक द्वन्द्वको साक्षी बन्यो। १९९० मा अल्बर्टो फुजिमोरी राष्ट्रपति निर्वाचित भए, जब देश आर्थिक संकट, अतिवृद्धि ९हाइपर–इन्फ्लेसन० र विद्रोही आन्दोलनहरूको संकटमा थियो। फुजिमोरीको उदयले प्रारम्भमा जनता बीच आशा जगायो, विशेष गरी आर्थिक सुधार र स्थिरता ल्याउने प्रतिवद्धताले। उनका नवउदारवादी नीतिहरू—जस्तै कर सुधार, सार्वजनिक सम्पत्ति निजीकरण, र मुद्रा सुदृढीकरण—ले आर्थिक वृद्धिलाई गति दिए, तर राजनीतिक संरचना र लोकतान्त्रिक प्रक्रिया विरुद्ध गम्भीर दबाब पनि सिर्जना गरे।

उनको शासनकालमा जनता र राजनीतिक दलहरूबीच गहिरो टकराव देखियो। विपक्षीहरूले बारम्बार प्रतिरोध गरे, तर प्रशासनिक दबाब र सुरक्षा बहसले लोकतान्त्रिक संवाद कठिन बनायो। फुजिमोरीको निरंकुश शैली, जबर्जस्ती नीतिहरू र सुरक्षा–मूलक कदमहरूले पेरूमा राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक विभाजन र लामो समयसम्म लोकतन्त्रको कमजोरीलाई प्रस्ट पारे।

प्री–कोलम्बियन कालमा पेरूमा कराल–सुपे सभ्यता ९३०००–१८०० पूर्व ई।स।० सर्वप्रथम विकसित भएको थियो। यसपछि नाज्का, मोचे, वारि, टिवानाकु, चिमु र चाविनजस्ता सांस्कृतिक समूहहरू विकसित भए। १५ औँ–१६ औँ शताब्दीमा इन्का साम्राज्यले सारा क्षेत्रलाई कब्जा गर्यो। राजधानी कुस्को थियो र आधिकारिक भाषा क्युचुआ। इन्का साम्राज्यलाई ूटावान्टिन्सुयूू अर्थात् “चार क्षेत्रहरू” भनेर चिनिन्थ्यो।

सन् १५३२ मा फ्रान्सिस्को पिजारोले इन्का सम्राट अटाहुआल्पालाई हराएर स्पेनी विजय सम्पन्न गरे। त्यसपछि पेरू स्पेनी भिसेरायल्टीको हिस्सा बन्यो, राजधानी लिमा भयो, र सुन तथा चाँदीको खानी प्रयोगमा ल्याइयो। स्थानीय जनसंख्या रोग र जबर्जस्ती श्रमका कारण घट्यो। स्पेनीले क्याथोलिक धर्म प्रवर्धन गरे, तर यसले स्थानीय रीत–रिवाजसँग मिश्रण पनि गर्यो।

पेरूले स्वतन्त्रता २८ जुलाई १८२१ मा जोसे डे सान मार्टिनद्वारा घोषणा गर्‍यो। सन् १८२४ को अयाकुचो युद्ध पछि सिमोन बोलिभर र एन्टोनियो जोस डे सुक्रेको नेतृत्वमा स्वतन्त्रता सुनिश्चित भयो। त्यसैक्रममा केही क्षेत्र उप–पेरू बने र पछि बोलिभिया गठन भयो।

१९ औँ शताब्दीमा पेरूले गुआनो निर्यात मार्फत आर्थिक वृद्धि अनुभव गर्‍यो, तर सन् १८७९–१८८४ को प्रशान्त युद्धमा चिलीसँगको संघर्षले टारापाका, टक्ना र अरिका क्षेत्र गुमायो। २० औँ शताब्दीमा पेरू राजनीतिक रूपमा अस्थिर रह्यो। कुप, सैनिक शासन र विभिन्न जनतान्त्रिक नेतृत्वहरू क्रमागत भए। जुआन भेलास्को अल्भाराडो र फ्रान्सिस्को मोरालेस बर्मुडेज़जस्ता नेताहरूले भूसुधार र राष्ट्रियकरण प्रयास गरे। एलन गार्सियाको शासनमा अतिवृद्धि ९हाइपरइन्फ्लेसन० र विद्रोही आन्दोलन ९शाइनिङ पाथ, तुपाक अमारु क्रान्तिकारी आन्दोलन० देखियो।

सन् १९९०–२००० को अवधिमा अल्बर्टो फुजिमोरीको शासनमा न्युनतम मुद्रास्फीति र नवउदारवाद ९नेओलिबरल सुधार० लागू गरियो। तर विद्रोही विरोधका क्रममा मानवअधिकार उल्लङ्घन र जबर्जस्ती नसबंदी ९३ लाख महिला० समेत भयो। १९९२ मा स्व–कुप गरेर कांग्रेस विघटन र पूर्ण शक्ति आत्मसात गरियो।

२१ औँ शताब्दीमा पेरूले लोकतान्त्रिक संक्रमण अनुभव गर्‍यो। टोलेडो, गार्सिया, हुमाला, कुजिंस्की र भिज्कार्राजस्ता नेताहरू कार्यरत भए। कोविड–१९ महामारीले उच्च मृत्युदर, असमानता र आर्थिक संकट ल्यायो। हालको राजनीतिक अवस्था निकै चुनौतीपूर्ण छस पेड्रो कास्तिल्लो २०२१ मा निर्वाचित भए पनि विपक्षी कांग्रेसले बारम्बार महाभियोगको प्रयास गर्‍यो र २०२२–२०२३ मा ठूलो राजनीतिक विरोध भयो।

१९९० को दशकमा पेरूले अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण राजनीतिक र आर्थिक अवस्था भोग्दै थियो। अत्यधिक मुद्रास्फीति, बेरोजगारी, विद्रोही आन्दोलन, र राजनीतिक भ्रष्टाचारले देशलाई अस्थिर बनाएको थियो। त्यही समयको पृष्ठभूमिमा अल्बर्टो फुजिमोरीको उदय भयो। फुजिमोरी जापानी मूलका पेरूवासी थिए र उनले १९९० मा राष्ट्रपति पदमा निर्वाचित भई आफ्नो विशिष्ट शैलीको नेतृत्व प्रदर्शन गर्न थाले। उनका नीतिहरूको मुख्य आधार नवउदारवाद र “कुनै पनि हालतमा आर्थिक स्थिरता” थियो।

फुजिमोरीको प्रशासनले पहिलो प्राथमिकतामा मुद्रास्फीति नियन्त्रण र अर्थतन्त्रको पुनरुत्थान राख्यो। १९८० को अन्त्यतिर पेरूमा हाइपरइन्फ्लेसन चरममा पुगेको थियो, जसले दैनिक जीवन अत्यन्त कठिन बनाएको थियो। फुजिमोरीले विदेशी ऋण, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र विश्व बैंकसँग सहकार्य गर्दै कठोर आर्थिक सुधार लागू गरे। उनले सरकारी खर्च कटौती, मूल्य नियन्त्रणको अन्त्य, कर सुधार, र निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति अपनाए। यसले प्रारम्भमा जनता र मजदूर वर्गबीच ठूलो असन्तुष्टि पैदा गर्यो, तर दीर्घकालीन रूपमा अर्थतन्त्रलाई स्थिरतर्फ डोर्‍यायो।

उनको अर्को प्रमुख नीति थियो विद्रोही समूह विरुद्ध कडा सुरक्षा उपाय। १९८० देखि पेरूमा साइनिङ पाथ र तुपाक अमारु क्रान्तिकारी आन्दोलनजस्ता विद्रोही संगठनहरूले आतंकवाद र हिंसा फैलाइरहेका थिए। फुजिमोरीले सैन्य र प्रहरी बलको प्रयोग गरी विद्रोही गतिविधिहरू कम गर्न प्रयास गरे। उनले विशेष अदालत र सुरक्षा एकाइहरू गठन गरेर आतंकवादका घटनामा छिटो कारबाही गर्ने व्यवस्था गरे। यसले धेरै आम नागरिकको जीवनमा सुरक्षा बढाएको भए पनि मानवअधिकार उल्लङ्घनका आरोप पनि उठे। विद्रोहीसँग लड्ने क्रममा ३००,००० महिलाको जबर्जस्ती नसबंदी, स्वतन्त्रतामा रोकथाम, र नागरिक अधिकारमा सीमाबद्धता जस्ता गम्भीर मुद्दाहरू बाहिर आए।

फुजिमोरीको शासनको अर्को महत्वपूर्ण आयाम राजनीतिक प्रणालीमा स्वतन्त्रता कुप थियो। १९९२ मा उनले कांग्रेस विघटन गरेर “स्व–कुप” गरे। यसले उनको कार्यशैलीलाई लोकतान्त्रिक सीमाभन्दा बाहिर पुर्‍यायो। उनले पूर्ण कार्यकारी शक्ति आफ्नो हातमा लिएर संविधान संशोधन, न्यायिक नियुक्ति, र प्रतिवादी नीति निर्धारण गरे। यसले तत्कालीन पेरूमा राजनीतिक स्थिरता ल्यायो तर लोकतान्त्रिक मूल्यहरूमा ठूलो चोट पुर्‍यायो।

अर्थतन्त्रको क्षेत्रमा, फुजिमोरीले नवउदारवादी सुधारको प्रमुख औजारको रूपमा निजीकरण अपनाए। सरकारी उद्योग, बैंक, र अन्य सार्वजनिक निकायहरूलाई निजीकरण गरियो। यसले प्रारम्भमा विदेशी लगानी आकर्षित गर्‍यो, रोजगार सिर्जना गर्‍यो र अर्थतन्त्रमा तरलता ल्यायो। तर सामाजिक असमानता बढ्ने चुनौती पनि सामने आयो। गरिब र ग्रामीण क्षेत्रका मानिसहरूले पर्याप्त लाभ पाउन सकेनन्।

फुजिमोरीले विदेशी लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सुधार ल्याउन पनि विशेष ध्यान दिए। उनी व्यापार सम्झौताहरूमा सहभागी भए। यसले पेरूको निर्यात र व्यापारलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धी बनायो। विशेष गरी खानी, मत्स्य पालन, र कृषि क्षेत्रमा विदेशी लगानीले उत्पादन र निर्यात वृद्धि गर्यो।

उनको शासनकालमा शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधार पनि केही हदसम्म देखियो। प्राथमिक र माध्यमिक शिक्षा प्रणालीमा सुधार, डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, र सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा सुदृढीकरण जस्ता कदम चालिए। यसले विशेषगरी शहरी क्षेत्रमा जीवनस्तर बढाउन सहयोग गर्यो।

फुजिमोरीको कार्यकालको अन्त्य भने विवादास्पद थियो। २००० मा उनी भ्रष्टाचार र मानवअधिकार उल्लङ्घनका आरोपमा जापान भागे। यसले पेरूमा ठूलो राजनीतिक संकट उत्पन्न गर्‍यो। पछि उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय अदालतले कारबाही गर्ने प्रक्रिया सुरु गर्‍यो। तर इतिहासले उनलाई आर्थिक स्थिरता ल्याउने र विद्रोही संकट नियन्त्रण गर्ने राष्ट्रपतिको रूपमा पनि सम्झन्छ।

सारांशमा, अल्बर्टो फुजिमोरीको शासनकाल पेरूको इतिहासमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। उनका नवउदारवादी नीतिहरूले अर्थतन्त्रलाई स्थिर बनाएको, विद्रोही संकट कम गरेको, र विदेशी लगानी आकर्षित गरेको छ। तर त्यही नीतिहरूले मानवअधिकार उल्लङ्घन, सामाजिक असमानता, र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको ह्रास पनि ल्याएको छ। फुजिमोरीको शासन राजनीतिक, सामाजिक, र आर्थिक दृष्टिले विरोधाभासी थियो—एकातर्फ आर्थिक सुधार र सुरक्षा, अर्कोतर्फ लोकतान्त्रिक मूल्य र मानवअधिकारमा चुनौती।

आज पनि पेरूमा फुजिमोरीको नीतिहरूको मूल्याङ्कन दुई ध्रुवमा विभाजित छ। उनका समर्थकहरू उनलाई “आर्थिक स्थिरता र विकास ल्याउने नेता” भन्छन्, जबकि आलोचकहरूले उनलाई “लोकतन्त्रमा चोट पुर्‍याउने र मानवअधिकार उल्लङ्घन गर्ने” नेता भन्छन्। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि नवउदारवादी नीतिहरूको प्रभाव मात्र आर्थिक होइन, सामाजिक र राजनीतिक आयामहरूमा पनि गहिरो हुन्छ।पेरूको इतिहास प्राचीन सभ्यता, इन्का साम्राज्य, स्पेनी उपनिवेश, स्वतन्त्रता संग्राम, राजनीतिक अस्थिरता, आर्थिक सुधार, विद्रोही आन्दोलन र आधुनिक लोकतन्त्रले भरिएको छ। यसले पेरूलाई सांस्कृतिक, भाषिक र भौगोलिक दृष्टिले अत्यन्तै विविध र रोचक देश बनाएको छ।