जनताको दुःख, अभाव र पीडा राजनीतिक नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हो। तर चुनावको समयमा यी दुःखहरूलाई भावनात्मक नारामा सीमित गरिनु गम्भीर नैतिक विचलन हो। मत माग्दा गरिने खोक्रा आश्वासन, झुटा प्रतिबद्धता र स्वार्थपूर्ण गठबन्धनले लोकतन्त्रको आत्मालाई कमजोर बनाउँछ। साँचो चुनावी नैतिकता भनेको जनताको वास्तविक समस्या बुझेर दीर्घकालीन समाधानतर्फ इमानदार प्रयास गर्नु हो। जब नेतृत्व सेवाभाव, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वमा आधारित हुन्छ, तब मात्र जनताको विश्वास बलियो बन्छ र लोकतन्त्र सुदृढ हुन्छ।
बिज्ञापन
आजको नेपालको राजनीतिक परिवेशलाई हेर्दा पनि यो सत्य स्पष्ट देखिन्छ। संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भएको दुई दशक नपुग्दै मुलुक राजनीतिक अस्थिरता, शक्ति संघर्ष, भ्रष्टाचार, गुटबन्दी, राजनीतिक अपराध र अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाको चपेटामा परेको छ। आगामी २०८२ को निर्वाचनको तयारी भइरहँदा राजनीतिक दलहरूबीच देखिएको अविश्वास, आरोप–प्रत्यारोप र ईर्ष्याजन्य प्रवृत्तिले लोकतन्त्रको आत्मामाथि नै प्रश्न उठाइरहेको छ।यस्तो अवस्थामा दुःख र संघर्ष केवल व्यक्तिगत जीवनका विषय होइनन्, राष्ट्रकै सामूहिक अनुभव बनेका छन्।
बिज्ञापन
नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राले विगतका दशकहरूमा अनेकौं संघर्ष, त्याग र बलिदानका चरणहरू पार गरेको छ। निरंकुशताबाट गणतन्त्रसम्मको यात्रामा जनताले भोगेको दुःख, पीडा र अपेक्षाले आजको राजनीतिक चेतनालाई आकार दिएको छ। यही दुःखको ऐतिहासिक अनुभव नै नेपालको लोकतन्त्रको आधारशिला हो। तर वर्तमान समयमा, विशेषतः आगामी निर्वाचनको सन्दर्भमा, यो दुःखको दर्शन र त्यसबाट जन्मिएको नैतिक चेतना क्रमशः कमजोर हुँदै गएको अनुभूति हुन्छ।
आजको नेपाली समाज आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, सेवा प्रवाहको कमजोरी र सुशासनको अभावबाट पीडित छ। यी समस्याले जनताको दैनिक जीवनमा गहिरो दुःख सिर्जना गरिरहेका छन्। यस्ता परिस्थितिमा निर्वाचन केवल सत्ता हस्तान्तरणको प्रक्रिया मात्र नभई, जनताको पीडालाई सम्बोधन गर्ने अवसरका रूपमा बुझिनुपर्छ। तर व्यवहारमा, निर्वाचन प्रायः प्रतिस्पर्धा, प्रचारप्रसार, आर्थिक प्रभाव र शक्ति प्रदर्शनको केन्द्रमा सीमित हुँदै गएको देखिन्छ।
बिज्ञापन
चुनावी प्रक्रियामा देखिने पैसाको अत्यधिक प्रयोग, अवाञ्छित प्रभाव, नकारात्मक प्रचार, चरित्र हत्या र अस्वस्थ राजनीतिक प्रतिस्पर्धाले लोकतान्त्रिक मूल्यहरूलाई कमजोर बनाइरहेका छन्। यसले जनतामा निराशा, अविश्वास र उदासीनता बढाएको छ। जब राजनीति दुःखको संवेदनाबाट टाढा हुन्छ, तब त्यसमा नैतिकताको स्थान क्रमशः घट्दै जान्छ।
दुःखको दर्शनले मानिसलाई करुणा, सहानुभूति, विनम्रता र उत्तरदायित्व सिकाउँछ। यही दर्शन राजनीतिक नेतृत्वका लागि पनि मार्गदर्शक बन्नुपर्छ। जनताको पीडा बुझ्ने, उनीहरूको आवाज सुन्ने र समाधानतर्फ इमानदार प्रयास गर्ने नेतृत्व नै साँचो अर्थमा नैतिक नेतृत्व हो। निर्वाचन त्यसको परीक्षण गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो।
वर्तमान अवस्थामा, नेपाली समाजले नेतृत्वबाट पारदर्शिता, इमानदारी, जवाफदेहिता र सेवाभावको अपेक्षा गरेको छ। आगामी निर्वाचनमा मतदाताको विवेकपूर्ण सहभागिता, राजनीतिक दलहरूको जिम्मेवार आचरण र राज्य संयन्त्रको निष्पक्ष भूमिकाले मात्र चुनावी नैतिकतालाई मजबुत बनाउन सक्छ।
दुःखको दर्शन र चुनावी नैतिकताको समन्वय बिना लोकतन्त्र औपचारिक संरचनामा मात्र सीमित रहन्छ। जब राजनीति जनताको दुःखसँग जोडिन्छ र नैतिक मूल्यद्वारा निर्देशित हुन्छ, तब मात्र लोकतन्त्र सार्थक, समावेशी र दिगो बन्न सक्छ। यही चेतनाले नेपालको वर्तमान र भविष्यलाई सकारात्मक दिशामा डोर्याउने आशा गर्न सकिन्छ।
दुःखले मानिसलाई आत्मिक शुद्धितर्फ डोर्याउँछ। आत्मिक शुद्धि भनेको लोभ, मोह, अहंकार, ईर्ष्या, क्रोध र स्वार्थबाट मुक्त हुनु हो। जीवनका कठिन क्षणहरूले मानिसलाई आत्मपरीक्षण गर्न बाध्य बनाउँछन् र उसको नैतिक चेतनालाई जागृत गर्छन्। तर विडम्बनाको कुरा, आजको राजनीतिमा यी सद्गुणहरूभन्दा अवगुणहरू नै बढी हावी देखिन्छन्। सत्ता प्राप्तिको लोभ, पद जोगाउने मोह, प्रतिस्पर्धीप्रति ईर्ष्या र आलोचनाबाट बदला लिने प्रवृत्तिले राजनीतिक अपराध, भ्रष्टाचार र अनैतिक व्यवहारलाई बढावा दिएको छ।
यस्तो अवस्थामा जनताको दुःख, अभाव र पीडा राजनीतिक नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा बन्छ। तर चुनावको समयमा यी दुःखहरूलाई केवल भावनात्मक नारामा सीमित गरिनु गम्भीर नैतिक विचलन हो। गरिबी, बेरोजगारी, शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता मौलिक समस्यालाई समाधान गर्ने दीर्घकालीन दृष्टिकोणभन्दा पनि तत्कालीन लोकप्रियतामा केन्द्रित राजनीति मौलाएको छ।
साँचो लोकतन्त्र त्यतिबेला मात्र बलियो बन्छ, जब नेतृत्व आत्मिक शुद्धि, सत्यनिष्ठा र सेवाभावमा आधारित हुन्छ। जनताको पीडालाई सत्ताको साधन होइन, जिम्मेवारीको आधार मान्ने राजनीतिक संस्कार विकास हुनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।राजनीतिक भ्रष्टाचार, निर्वाचनमा पैसाको दुरुपयोग, मत किनबेच, दुराचार, हिंसा र चरित्र हत्या—यी सबै आत्मिक अशुद्धताका प्रतिफल हुन्। जब नेतृत्वमा नै आत्मिक अनुशासन हुँदैन, तब राष्ट्र नै दिशाहीन बन्छ।
दुःख र संघर्षले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। तर आज धेरै नेताहरू सफलता र शक्तिको मोहमा यति डुबेका छन् कि उनीहरू जनताको दुःख देख्न सक्दैनन्। सत्ता बाहिर रहँदा जनताको पीडाको भाषा बोल्नेहरू सत्ता प्राप्त गरेपछि अहंकारको किल्लाभित्र थुनिन्छन्। यही अहंकारले राजनीतिक पतन निम्त्याउँछ।
शेक्सपियरको किङ लियर जस्तै, पीडाको आगोमा जलेपछि मात्र मानिसले वास्तविक प्रेम र सत्य चिन्छ। नेपाली राजनीतिले पनि यस्तै आत्मबोधको चरण पार गर्नुपर्ने समय आएको छ।दाँतेको डिभाइन कमेडी ले देखाएको जस्तै, दुःख आत्मशुद्धिको यात्रा हो। आजको नेपाल पनि राजनीतिक ‘नरक’, ‘प्रायश्चित्त’ र ‘पुनर्जागरण’को चरण पार गर्दैछ। भ्रष्टाचार, अस्थिरता र अपराधको अँध्यारोबाट निस्केर नै नैतिक राजनीतितर्फ पुग्न सकिन्छ।
बुद्धले राजसी सुख त्यागेर दुःखको यथार्थलाई स्वीकार गरेपछि आत्मज्ञान प्राप्त गरे। आजका नेताहरूले पनि सुविधाको मोह त्यागेर जनताको पीडा बुझ्न सके मात्र साँचो नेतृत्व जन्मिन्छ।दुःख सिर्जनाको स्रोत पनि हो। राजनीतिक आन्दोलन, परिवर्तन र सुधार प्रायः संकटका क्षणबाटै जन्मिन्छन्। नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रा पनि संघर्षकै उपज हो। तर दुर्भाग्यवश, अहिले त्यो संघर्ष व्यक्तिगत स्वार्थमा सीमित हुँदै गएको छ।
ईर्ष्या आजको राजनीतिमा गम्भीर रोग बनेको छ। एक दलको सफलता अर्को दललाई असह्य हुन्छ। एक नेताको लोकप्रियता अर्कोलाई खतरा लाग्छ। यही ईर्ष्याले षड्यन्त्र, चरित्र हत्या, झुटा आरोप र राजनीतिक अपराध जन्माउँछ।आगामी २०८२ को निर्वाचन यस्तो मोड हो, जहाँ मुलुकले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्नेछ। के हामी आत्मिक अनुशासनयुक्त राजनीति रोज्नेछौँ? कि फेरि लोभ, हिंसा र अपराधको बाटो अपनाउनेछौँ?बिउको उदाहरणझैँ, नेपालको लोकतन्त्र पनि अँध्यारो माटोभित्र संघर्ष गरिरहेको छ। भ्रष्टाचार, अविश्वास र अस्थिरता त्यो माटोका तहहरू हुन्। तर यही दबाबले नै नयाँ नेतृत्व, नयाँ चेतना र नयाँ संस्कार जन्माउन सक्छ।
दुःखले मानिसलाई अनुशासन, धैर्य र आत्मसंयम सिकाउँछ। राजनीतिक नेतृत्वले पनि जीवनका कठिन क्षणहरूबाट यही मूल्य आत्मसात् गर्न आवश्यक छ। पराजयले नम्रता सिकाओस्, आलोचनाले आत्मसुधारको बाटो खोलोस्, संकटले धैर्य प्रदान गरोस्, र जनआक्रोशले उत्तरदायित्वको अनुभूति गराओस्। आत्मिक अनुशासन बिना लोकतन्त्र केवल औपचारिक संरचनामा सीमित रहन्छ।
साँचो पीडाले मानिसलाई संवेदनशील, सहानुभूतिशील र जिम्मेवार बनाउँछ। तर दुःखलाई भाषण र प्रचारको साधन मात्र बनाइने प्रवृत्तिले राजनीतिलाई खोक्रो बनाइरहेको छ। यही दोहोरो चरित्र राजनीतिक अपराध, अविश्वास र नैतिक पतनको मुख्य कारण हो।
वास्तविक आनन्द सत्ता प्राप्तिमा होइन, सेवाभावमा निहित छ। वास्तविक सफलता लोकप्रियतामा होइन, जनविश्वासमा आधारित हुन्छ। वास्तविक शक्ति पदमा होइन, चरित्र र आचरणमा प्रकट हुन्छ। यदि आगामी निर्वाचन २०८२ लाई आत्मिक अनुशासन, नैतिक राजनीति र जनउत्तरदायित्वको उत्सवका रूपमा स्थापित गर्न सकियो भने मात्र नेपाली लोकतन्त्रले नयाँ उचाइ प्राप्त गर्न सक्छ।
दुःख र संघर्षलाई अस्वीकार गरेर होइन, आत्मसात् गरेर नै राष्ट्र निर्माण सम्भव हुन्छ। दुःख मानव जीवनको महान् शिक्षक हो—राजनीतिका लागि पनि। यसले नेताहरूलाई विनम्र, नागरिकलाई सचेत र लोकतन्त्रलाई परिपक्व बनाउँछ। यही आत्मबोध, अनुशासन र चेतनाबाट नै सशक्त, नैतिक र समृद्ध नेपालको निर्माण सम्भव छ।
