ज्ञान मार्ग एक उत्कृष्ट अभ्यास हो। ज्ञानलाई निरन्तर अभ्यास गर्दा मात्र यसको वास्तविक प्रभाव र उपयोगिता प्रकट हुन्छ। जसरी कुनै कला वा सीपलाई अभ्यास गरेर निपुणता प्राप्त गर्न सकिन्छ, त्यसै गरी ज्ञानलाई पनि अभ्यास र अन्वेषणबाट पूर्ण रूपमा आत्मसात गर्न सकिन्छ। ज्ञानले व्यक्तिलाई समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्षम बनाउँछ र यसले उसको सोच, निर्णय र कार्यमा सुधार ल्याउँछ। त्यसैले, ज्ञानलाई पढ्नु मात्र होइन, यसको अभ्यास र प्रयोग गर्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

बिज्ञापन

ज्ञान बौद्धिक र मानसिक क्षमताबाट उत्पन्न भएको सूचनाको सङ्ग्रह हो, जसलाई व्यक्तिले अनुभव, अध्ययन, र अनुसन्धानबाट प्राप्त गर्छ। यो व्यक्तिको सोचाइ, बुझाइ र विश्लेषण गरेको विषयको समग्रता हो। यसले जीवनमा समस्याहरू समाधान गर्न मद्दत पुर्याउँछ र व्यक्तिको निर्णय क्षमता वृद्धि गर्छ। ज्ञानको माध्यमले नयाँ आविष्कार, सुधार र समाजको प्रगति सम्भव हुन्छ। यसले मानिसलाई साँचो र झूटो, राम्रो र नराम्रो बीचको भिन्नता छुट्याउन सिकाउँछ। यसका विभिन्न प्रकारहरू छन्—सिद्धान्तात्मक, व्यवहारिक, र रचनात्मक ज्ञान। जीवनभर ज्ञानको खोज र प्रयोग गर्दा मानिसको व्यक्तित्व र समाजको उत्थान सम्भव हुन्छ।

बिज्ञापन

पश्चिमी चिन्तक प्लुटोले विचारको ईश्वरीय क्रम र आत्मा अर्थात् परमात्माको प्रकृति जान्नु नै वास्तविक ज्ञान हो भनेका छन् । ज्ञान क्रियाका माध्यमबाट सिकिएको वा अनुभवबाट बटुलिएको तथ्यगत र रायगत सूचनाको समुच्चय हो । तथ्य वा अभिमतका बारेमा हामीसँग रहेको चित्तगत जागृति नै ज्ञान हो । ज्ञान व्यक्तिमा अन्तरनीहित रहेको एक बौद्धिक सम्पति हो जुन प्रयोग गरेर नघट्ने, स्थानान्तरण गरेर नास नहुने तथा सेयर गर्दा झनै माझिने गर्दछ । ज्ञान सूचना र बौद्धिकताको मिश्रण हो । ज्ञानले मन र मस्तिष्कलाई परिष्कृत गर्छ । यो असत्य र सत्यको बिचको भिन्नताको आधार हो ।

ज्ञानको पहिचान, ज्ञानको खोजी र ज्ञानको सिर्जना र ज्ञानको भण्डारण गरी भविष्यका लागि उपयोग गर्न मिल्ने गरी ज्ञानको संग्रह र ज्ञान प्रकाशनमा निरन्तर सम्पादनसहित लाग्नु तथा मानव जिवनको चेतनाको विकास गर्दै सर्वोत्कृष्ट प्राणीको मान्यतामा परिकृष्त गर्ने काम गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । ज्ञान कार्यमा आधारीत अनुभव, सूचना, जानकारी तथा सिकाईहरुलाई ज्ञान उत्पादन गर्ने, सहि व्यक्तिलाई, सहि समयमा, सहि संचार गर्नु नै ज्ञान व्यवस्थापन हो । संस्थालाई जिवन्त राख्ने विभिन्न श्रोत मध्ये ज्ञान व्यवस्थापन पनि एक हो । ज्ञानले कुनै पनि बिषय बस्तु वा समस्यालाई हेर्ने, बिश्लेषण गर्ने र समाधान गर्ने तरिकामा समेत फरक पार्दछ । तसर्थ ज्ञानलाई व्यक्तिगत वा संगठित एउटा महत्वपुर्ण औजारको रुपमा लिने गरेको छ । ज्ञान व्यक्ति बिशेषमा हुने तथ्य, जानकारी र अनुभव पनि हो । ज्ञानको प्राप्ति, बिचार, बिमर्श र यसको उचित उपयोग गर्ने क्रमबद्ध तरिकालाई ज्ञानको व्यवस्थापन भन्न सकिन्छ । वर्तमान अन्तरजेलित, अन्तरनिर्भर, जटिल, परिवर्तनशील र सुसूचीत समाजमा ज्ञानको महत्व बढेर गएको छ ।

बिज्ञापन

ज्ञान व्यवस्थापनले ज्ञानको प्रयोग,सृजना, पहिचान,संकलन,समिक्षा, बाँडफाँड र ज्ञानको अनुकुल प्रयोग गरी अति उत्तम तरिकाले प्रयोग, बौद्धिक क्षमता विकासका लागि अभ्यस्त वातावरणको विकास, विस्तार, सामाजिक तथा वैज्ञानिक मुल्य मान्यतामा आधारित संस्कारको विकास र विस्तारमा जोड दिन्छ ।प्रणालीगत रुपमा समन्वय गरि मानिसमा प्रक्रिया, प्रविधि र संस्थागतमा कठिन र अप्ठयारालाई समाधान गर्दै अनवरत रुपमा समन्वय गरी जानी जानी सजिलो बनाउन खोज अनुसन्धान गर्नमा उत्प्रेरित हुनका लागि ज्ञान व्यवस्थापन आवश्यक पर्दछ ।

नयाँ पाठ सिक्न र ज्ञान साझेदारी गर्न, आयोजना डिजाईन र कार्यान्वयनमा सुधार गर्न, नीति प्रक्रियाहरुलाई प्रभाव पार्न, आयोजनाका गतिविधिहरुलाई जागरुकता बढाउन, नीति निर्माताहरु बीच आयोजनाको गुणस्तर बढाउन, लक्षित वर्गहरुलाई कृयाकलापहरु कार्यान्वयन गर्न जानकारी दिन, आयोजना क्षेत्रका साझेदारहरु निर्माण गर्न, सफल अनुभवहरुको प्रचारगर्न ज्ञान व्यवस्थापनले मूख्य भूमिका खेल्नेछ ।

वर्तमान समयमा हरेक व्यक्तिको वेवसाइट, इमेल, फेसबुक पेज, सामाजिक सञ्जालहरुमा आबद्ध, टिकटक लगायत युटुव च्यानलहरुले मानिसलाई क्षमता विकास गर्न र ज्ञानको संग्रह गरी व्यवस्थापन गर्न सजिलो भएको छ । अब घरमा वाइफाइ जडित कम्प्युटर र मोबाइल भएपछि सारा संसार सिमित बन्द कोठाभित्र हुन पुगेको छ । वर्तमान समयमा ज्ञान व्यवस्थापन संगठनको महत्वपूर्ण रणनीतिका रूपमा प्रयोग हुँदै गएको पाइन्छ । ज्ञान व्यवस्थापन स्मरण, बुद्धि, बिचार र सिकाईका परिचालनसँग सम्बन्धित कार्य हो यसले ज्ञानको पहिचान गर्न, प्राप्त गर्न औपचारिक तरिकाले सबै व्यक्ति वा पद्धतिमा क्रमबद्ध तरिकाले व्यवस्थापन गर्दै संगठनात्मक तथा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरि समस्याहरु सहज रुपमा सम्पादन गर्न सक्ने बातावरण तयार गरिदिन्छ ।

 ज्ञान व्यवस्थापन आफैमा एउटा नियमित र निरन्तर प्रक्रिया हो । ज्ञान व्यवस्थापन एउटा नियमित चक्र हो । यसको चक्रमा तथ्याङ्क, सुचना र ज्ञानलाई क्रमश संकलन, बिश्लेषण, भण्डारण एवम् उपयोग गर्ने कुरालाई बिशेष ध्यान दिइन्छ । संगठनात्मक ज्ञान संगठनको सम्पत्ति हो । संगठनात्मक ज्ञानले व्यक्तिको ज्ञानलाई विस्थापित गर्दैन, बरू व्यक्तिगत ज्ञानलाई सशक्त, तर्कपूर्ण, सुसंगत बनाउँदै संरक्षण, प्रवद्र्धन र उपयोग गर्ने गर्दछ । ज्ञान व्यवस्थापनले संगठनको सक्षमता र प्रभावकारिता बढाउन संगठनात्मक ज्ञानसँगसँगै व्यक्तिको सम्भावित ज्ञान, सीप, क्षमता, विचार, अन्वेषणलाई पूर्णरूपमा उपयोग गर्ने रणनीति बुन्ने गर्दछ । संगठनको काम छिटोछरितो गर्न, राम्रा अभ्यासहरू दोहो–याउन, खर्च कम गर्न, ज्ञानार्जन, विकास, संरक्षण र प्रयोग गर्न ज्ञान व्यवस्थापन केन्द्रित हुने गर्दछ । ज्ञान व्यवस्थापन संगठनको लक्ष्य हासिल गर्न कर्मचारी, प्रविधि, प्रक्रिया, तथा संगठनात्मक संरचनाको प्रयोग र अन्वेषणको उद्देश्यमूलक समन्वय हो जसले संगठनको क्षमतामा सारभूत मूल्य अभिवृद्धि गर्दछ ।

आजको सूचना र ज्ञानको युगमा, ज्ञान वित्तीय र भौतिक साधनभन्दा महत्त्वपूर्ण स्रोत बनेको छ। ज्ञान व्यवस्थापनले संगठनमा कार्यसम्पादन सुधार्न, नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्न, त्यसको प्रयोग र भण्डारण गर्न मद्दत गर्छ। यसले कर्मचारीलाई सिक्ने र नयाँ ज्ञान सृजनामा उत्प्रेरित गर्दछ। संगठनात्मक सिकाइ र ज्ञानको बहाव व्यवस्थापन गरेर, ज्ञान प्राप्ति, उपयोग र संरक्षण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ। यद्यपि, यदि संगठनको मूल्यवान ज्ञान गुमिन्छ भने, यसको नोक्सान हुन सक्छ। मानव मस्तिष्कको अनुभव र ज्ञान, पुस्तक, कागजात र रिपोर्टमार्फत ज्ञान व्यवस्थापनको महत्त्व छ, जसले समाज र संगठनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा वृद्धि गर्दछ। ज्ञान साझेदारी, नीति प्रक्रियामा सुधार, विद्यार्थी गतिविधि र समुदायमा सकारात्मक प्रभाव पार्न ज्ञान व्यवस्थापन आवश्यक छ।

ज्ञान व्यवस्थापनबाट संगठनका जनशक्तिले थोरै समयमा धेरै काम राम्रोसँग गर्न, गहन निर्णय लिन र समस्या समाधान गर्न सक्षम हुन्छन् । यसबाट पेसागत सीप विकास, नेटवर्कको अभ्यास, टिममा काम गर्ने संस्कृतिले टिम लाभान्वित हुन्छ ।संगठन र संगठनमा काम गर्ने कर्मचारीले ज्ञानको निरन्तर प्रयोग र अभ्यासले प्रशोधित हुँदै र माझिँदै जान्छ । संगठनात्मक क्रियाले ज्ञान संगठनको डाटाबैंकमा भण्डारण हुँदै जान्छ र त्यस्तो ज्ञान डकुमेन्ट, म्यानुअल, प्रस्तुति र प्रतिवेदनका रूपमा प्राप्त हुन्छ । यसरी संगठनको बैंकमा रहेको ज्ञान व्यवस्थापन सूचना प्रणाली, बैठक, तालिम कक्षा, टिमको कार्याभ्यास तथा इन्टरनेटको माध्यमबाट संगठनमा घुमिरहेको हुन्छ । व्यक्तिले संगठनमा काम गर्दाका बखत आर्जन गरेको ज्ञान र अनुभवलाई परिस्कृत गर्दै जान्छ । ज्ञान सिद्धान्तः प्रयोग गर्दा बढ्ने, ननासिने हुन्छ भने प्रयोग नगर्दा व्यक्तिको दिमागमा नै बन्द भएर बस्न पनि सक्छ । त्यस्तो ज्ञान व्यक्तिले संगठन छोडेमा वा संगठनले हटाएमा वा अवकास भएमा व्यक्तिसँगै जान्छ । यसलाई ज्ञानको नोक्सानी भन्ने गरिन्छ ।

प्रभावकारी अनुसन्धान र नवप्रवर्तनका लागि ज्ञान व्यवस्थापन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यसले नयाँ ज्ञान सिर्जना, भण्डारण र सही समयमा यसको उपयोग सुनिश्चित गर्दछ। अनुसन्धान प्रक्रियामा आवश्यक ज्ञानको पहिचान, संरचना र वितरणले कार्यलाई तेज र प्रभावकारी बनाउँछ। ज्ञान व्यवस्थापनले अनुसन्धानकर्ताहरूलाई नयाँ विचारहरू र दृष्टिकोणहरू साझेदारी गर्न उत्प्रेरित गर्दछ, जसले नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन दिन्छ। साथै, यसले संस्थागत र व्यक्तिगत सीप र अनुभवहरूको प्रभावकारी उपयोगको सुनिश्चितता प्रदान गर्दछ। सही ज्ञानको प्रवाहले अनुसन्धान र नवप्रवर्तनका कार्यहरूमा सहकार्य र समन्वयलाई प्रोत्साहन गर्दछ, जसले दीगो र सृजनात्मक समाधानहरू उत्पन्न गर्न मद्दत पुर्याउँछ।ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको निर्माण गर्न, आर्थिक र संस्थागत विकासका लागि सरकारले उपयुक्त वातावरण सिर्जना गर्नु पर्छ। प्रभावकारी अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्रवर्द्धन गर्न उच्च शिक्षा र सीप विकासमा लगानी बढाउनु आवश्यक छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)