दर्शन कुनै समाज वा राजनीतिक प्रवृत्तिको ऐना हो। राजनीतिक दल र नेतृत्वले प्रत्यक्ष रूपमा कुनै दर्शन स्वीकार नगरे पनि, उनीहरूको सोच, अभिव्यक्ति, नीति प्राथमिकता र व्यवहारमा केही दार्शनिक प्रवृत्तिको प्रभाव देखिन सक्छ। यही सन्दर्भमा, प्राचीन सनातन चार्वाक (लोकायत) दर्शनको दृष्टिबाट नेपालमा उदाएको नवीनतम राजनीतिक धार र यसको मुख्य नेतृत्वको चरित्रलाई अध्ययन गर्नु समकालीन राजनीतिक चिन्तनका लागि रोचक र उपयोगी हुन्छ। चार्वाक दर्शन सनातन नास्तिक दर्शनहरूमध्ये सबैभन्दा भौतिकवादी दर्शन हो। यस दर्शनका प्रमुख मान्यताहरूमा प्रत्यक्ष प्रमाणलाई मात्र सत्य मान्नु, परलोक, पुनर्जन्म र कर्मफल अस्वीकार गर्नु, धार्मिक कर्मकाण्ड र आदर्शवादप्रति अविश्वास, तथा वर्तमान जीवनको सुख, सुविधा र व्यावहारिक लाभलाई प्राथमिकता दिनु पर्दछन्। “जब सम्म बाँचिन्छ, सुखपूर्वक बाँच” भन्ने चार्वाक उक्ति यस दर्शनको सार मानिन्छ।
बिज्ञापन
नवीनतम राजनीतिक धारको उदय परम्परागत नेपाली राजनीतिप्रतिको जनआक्रोश, निराशा र वैकल्पिक खोजको परिणामका रूपमा देखिन्छ। यसको राजनीतिक शैली, भाषिक प्रस्तुति र नेतृत्वको व्यवहार हेर्दा आदर्शवादी दर्शनभन्दा बढी व्यावहारिक, प्रत्यक्ष अनुभव र तत्काल परिणाममुखी सोच हाबी देखिन्छ, जुन चार्वाक दर्शनको केही मूल प्रवृत्तिसँग मेल खान जान्छ।
बिज्ञापन
चार्वाक दर्शनले शास्त्र, परम्परा र अमूर्त आदर्शभन्दा देखिने यथार्थलाई महत्व दिन्छ। नवीनतम राजनीतिक धारको नेतृत्वले पनि बारम्बार “भोगिएको यथार्थ”, “देखिएको भ्रष्टाचार”, “अनुभव गरिएको राज्य असफलता” लाई आफ्नो राजनीतिक आधार बनाएको देखिन्छ। परम्परागत राजनीतिक दलहरूको ऐतिहासिक योगदान, वैचारिक विरासत वा दीर्घकालीन आदर्शभन्दा पनि हालको अवस्था र तत्काल सुधारलाई केन्द्रमा राख्ने प्रवृत्ति चार्वाक दर्शनको प्रत्यक्षवादसँग तुलनायोग्य देखिन्छ। चार्वाक दर्शन धर्म, संस्कार र नैतिक आदर्शलाई सत्ता टिकाउने उपकरणका रूपमा हेर्छ। यही दृष्टिले हेर्दा, नवीनतम राजनीतिक धारको नेतृत्वले पनि परम्परागत राजनीतिक नैतिकता, औपचारिक कूटनीति र “राजनीतिक शिष्टाचार” भन्दा सिधा, कहिलेकाहीँ कटु र भावनात्मक अभिव्यक्तिलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। यो शैलीलाई समर्थकहरूले “इमानदार बोलाइ” भन्छन् भने आलोचकहरूले “राजनीतिक अपरिपक्वता” को संज्ञा दिन्छन्। तर दार्शनिक रूपमा हेर्दा, यो आडम्बरविरोधी चार्वाक सोचसँग मिल्दोजुल्दो छ।
चार्वाक दर्शन भविष्यको स्वर्ग, मोक्ष वा परलोकभन्दा वर्तमान जीवनको सुविधा र सुखमा केन्द्रित हुन्छ। नवीनतम राजनीतिक धारको राजनीतिक एजेन्डामा पनि दीर्घकालीन वैचारिक रूपान्तरणभन्दा सेवा प्रवाह, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, प्रशासनिक सुधार, खर्च कटौती जस्ता तत्काल देखिने परिणाम दिने विषयहरू प्रमुख छन्। यसले राजनीति आदर्शको साधन नभई व्यवहारिक व्यवस्थापनको माध्यम हो भन्ने चार्वाकीय दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। मुख्य नेतृत्वको चरित्रमा पनि चार्वाक दर्शनको प्रभाव देखिने केही प्रवृत्तिहरू छन्। उदाहरणका लागि, परम्परागत राजनीतिक शिष्टाचार, संयमित भाषा र संस्थागत निर्णय प्रक्रियाभन्दा व्यक्तिगत अनुभव, व्यक्तिगत नैतिकता र प्रत्यक्ष हस्तक्षेपमा विश्वास देखिन्छ। चार्वाक दर्शनमा आत्मसंयम, तपस्या वा त्यागभन्दा स्वतन्त्र इच्छा र व्यक्तिगत विवेकलाई महत्व दिइन्छ। यही कारण नेतृत्व कहिलेकाहीँ संस्थागतभन्दा बढी व्यक्तिकेन्द्रित देखिन सक्छ।
बिज्ञापन
यद्यपि, चार्वाक दर्शनको आलोचना पनि महत्वपूर्ण छ। चार्वाक दर्शनले दीर्घकालीन नैतिकता, सामाजिक उत्तरदायित्व र संस्थागत निरन्तरतामा कम ध्यान दिन्छ भन्ने आरोप लाग्दै आएको छ। यही जोखिम समकालीन राजनीतिमा पनि देखिन सक्छ। केवल वर्तमान आक्रोश, तत्काल लोकप्रियता र प्रत्यक्ष लाभमा केन्द्रित राजनीति दीर्घकालीन राज्य निर्माणका लागि पर्याप्त नहुन सक्छ। दर्शनको अभावमा नीति अस्थिर, निर्णय आवेगात्मक र संस्था कमजोर बन्ने सम्भावना रहन्छ। यस अर्थमा, यदि नवीनतम राजनीतिक धार र यसको नेतृत्व अनजाने रूपमा चार्वाकीय प्रवृत्तितर्फ झुकिरहेको छ भने, त्यसलाई सन्तुलनमा ल्याउनु आवश्यक हुन्छ। प्रत्यक्षवाद, व्यावहारिकता र आडम्बरविरोध सकारात्मक पक्ष हुन् भने, दीर्घकालीन दृष्टि, संस्थागत अनुशासन र नैतिक उत्तरदायित्वको अभाव नकारात्मक हुन सक्छ।
निष्कर्षतः, चार्वाक (लोकायत) दर्शनको दृष्टिबाट हेर्दा नवीनतम राजनीतिक धारको राजनीतिक चरित्र र यसको मुख्य नेतृत्वमा भौतिक यथार्थवाद, प्रत्यक्ष अनुभवमा आधारित सोच, आदर्शवादप्रतिको संशय र तत्काल परिणाममुखी राजनीतिको प्रभाव देखिन्छ। यो विश्लेषण कुनै आरोप नभई दार्शनिक अध्ययन मात्र हो। समकालीन नेपाली राजनीतिमा यस्तो प्रवृत्ति जनआक्रोशको स्वाभाविक परिणाम पनि हो। तर दीर्घकालीन राष्ट्र निर्माणका लागि चार्वाकीय व्यावहारिकता र आदर्शवादी दर्शनबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती र आवश्यकता हो।
