बिज्ञापन

बिज्ञापन

डिजिटल युगले संसारलाई एउटा गाउँ बनायो। दूरी समाप्त गरिदियो। सूचना क्षणभरमै विश्वभर पुग्न थाल्यो। तर यही तीव्रताले घृणा पनि तीव्र बनायो। झूट पनि तीव्र बनायो। अपमान पनि तीव्र बनायो। आज एउटा क्लिकले लाखौं मानिससम्म सम्मान पुग्न सक्छ। त्यही क्लिकले लाखौं मानिससम्म चरित्रहत्या पनि पुग्न सक्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जाल अब केवल सञ्चारको माध्यम रहेन। यो भाषिक हिंसाको युद्धभूमि पनि बनेको छ।

सभ्यता शब्दबाट बनेको हो। युद्ध पनि शब्दबाटै सुरु हुन्छ। तलवारले भन्दा पहिले जिब्रोले प्रहार गर्छ। आज त्यही प्रहारको सबैभन्दा विशाल रणभूमि सामाजिक सञ्जाल बनेको छ। यहाँ विचारको प्रतिस्पर्धाभन्दा घृणाको व्यापार बढी हुन्छ। तर्कभन्दा ट्रोलिङ बिक्छ। सत्यभन्दा सनसनी फैलिन्छ। मानवताको अनुहारमाथि डिजिटल मुखुण्डो चढाएर वाक् दुर्व्यवहारलाई मनोरञ्जन बनाइएको छ। यो नैतिकताको विद्रोह हो। सभ्यताको संकट हो।

एक समय थियो, जब शब्दले समाज निर्माण गर्थ्यो। ऋषिहरूले मन्त्र रचे। कविहरूले चेतना जगाए। दार्शनिकहरूले विवेकको दीप बाले। आज त्यही शब्दलाई डिजिटल भीडले हतियारमा रूपान्तरण गरेको छ। किबोर्डहरू बन्दुक बनेका छन्। टिप्पणीहरू गोली बनेका छन्। अफवाहहरू बारुद बनेका छन्। चरित्रहत्या नयाँ खेल बनेको छ। मानिसको प्रतिष्ठा केही सेकेन्डमै ध्वस्त पार्ने संस्कृतिले सामाजिक सञ्जाललाई संवादको चौतारी होइन, मानसिक हिंसाको कारखानामा बदल्दै लगेको छ।

विषाक्त वाक् संस्कृति झूटको संस्थागत विस्तार हो। यो अपमानलाई सामान्य बनाउने मानसिकता हो। यो फरक विचारलाई शत्रु ठान्ने प्रवृत्ति हो। यहाँ असहमतिलाई तर्कले होइन, अपशब्दले उत्तर दिइन्छ। प्रश्नको जवाफ प्रमाणले होइन, व्यक्तिगत आक्रमणले दिइन्छ। लोकतन्त्रको आत्मा संवाद हो। तर संवादको स्थान डिजिटल भीडको कोलाहलले कब्जा गरिरहेको छ। जब भीडले विवेकलाई जित्छ, तब सभ्यता हार्छ।

सबैभन्दा ठूलो विडम्बना के हो भने, सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई जोड्ने वाचा गरेको थियो। तर आज यसले समाजलाई विभाजन गरिरहेको छ। परिवार फुटिरहेका छन्। मित्रता टुटिरहेका छन्। समुदायहरू ध्रुवीकृत भइरहेका छन्। एल्गोरिदमले क्रोधलाई पुरस्कार दिन्छ। उत्तेजनालाई फैलाउँछ। संयमलाई ओझेलमा पार्छ। परिणामतः सभ्य भाषा कमजोर हुन्छ। आक्रामक भाषा शक्तिशाली बन्छ। यही डिजिटल अर्थतन्त्रको मौन संकट हो।

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। तर स्वतन्त्रताको अर्थ अराजकता होइन। अधिकारको अर्थ अपमान गर्ने छुट होइन। शब्दमा स्वतन्त्रता हुन सक्छ। तर शब्दमा उत्तरदायित्व पनि हुनुपर्छ। किनकि प्रत्येक वाक्यले समाज निर्माण गर्न सक्छ। प्रत्येक वाक्यले समाज भत्काउन पनि सक्छ। जब स्वतन्त्रताको नाममा घृणा फैलाइन्छ, तब स्वतन्त्रता आफैँ घाइते हुन्छ।

अब मौन बस्ने समय समाप्त भएको छ। विद्यालयले डिजिटल नैतिकता सिकाउनुपर्छ। परिवारले सम्मानपूर्ण संवादको संस्कार दिनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले सत्यको पक्षमा उभिनुपर्छ। सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले नाफाभन्दा मानव गरिमालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। कानुनले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको रक्षा गर्दै घृणाको दुरुपयोगलाई रोक्नुपर्छ। र प्रत्येक नागरिकले आफ्नो किबोर्डलाई विवेकको नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ।

किनकि सभ्यता भाषाले बाँच्दछ। राष्ट्र सीमाले होइन, संवादले टिक्दछ। मानवता प्रविधिले होइन, परिष्कृत वाणीले उचाइ पाउँछ। यदि शब्दहरू विषाक्त बने, समाज पनि विषाक्त बन्छ। यदि भाषा शुद्ध भयो, भविष्य पनि उज्यालो हुन्छ। त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो डिजिटल क्रान्ति नयाँ एपको आविष्कार होइन। नयाँ नैतिक भाषाको पुनर्जागरण हो। शब्दलाई फेरि शस्त्र होइन, शास्त्र बनाउने समय आएको छ। यही हाम्रो युगको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक विद्रोह हो।

वाक् दुर्व्यवहार व्यक्तिको गरिमामाथिको आक्रमण हो। झूटो आरोप हो। अपमान हो। जातीय घृणा हो। लैङ्गिक हिंसा हो। धार्मिक उत्तेजना हो। साइबर बुलिइङ हो। सार्वजनिक अपहेलना हो। कुनै व्यक्तिलाई मानसिक रूपमा तोड्ने उद्देश्यले प्रयोग गरिएका शब्दहरू नै वाक् दुर्व्यवहार हुन्। शरीरमा लागेको चोट समयसँग निको हुन सक्छ। तर शब्दले दिएको घाउ धेरैपटक जीवनभर रहन्छ।

जर्मन दार्शनिक युर्गेन हाबर्मासले सार्वजनिक क्षेत्रलाई विवेकपूर्ण संवादको स्थान मानेका थिए। उनका अनुसार लोकतन्त्र तब बलियो हुन्छ, जब नागरिकहरूले तर्क, प्रमाण र सम्मानका आधारमा बहस गर्छन्। सामाजिक सञ्जालले भने धेरै ठाउँमा यस आदर्शलाई उल्टाइदिएको छ। यहाँ तथ्यभन्दा भावना बिक्छ। प्रमाणभन्दा प्रचार चल्छ। तर्कभन्दा ट्रोलिङ प्रभावशाली बन्छ। परिणामतः सार्वजनिक संवादको गुणस्तर निरन्तर खस्किरहेको छ।

नेल्सन मण्डेलाले भनेका थिए, “मानिस जन्मँदै घृणा गर्न सिकेर आएको हुँदैन।” घृणा सिकाइन्छ। दुर्भाग्यवश सामाजिक सञ्जाल आज घृणा सिकाउने विद्यालय बन्न थालेको छ। कुनै जाति, कुनै धर्म, कुनै राष्ट्र, कुनै महिला, कुनै पत्रकार, कुनै लेखक, कुनै कलाकार, सबै कुनै न कुनै समयमा डिजिटल भीडको निशाना बन्छन्। भीडको मनोविज्ञानले व्यक्तिको विवेकलाई हराइदिन्छ। त्यसपछि शब्दहरू न्याय होइन, प्रतिशोधका माध्यम बन्छन्।

नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता मलाला युसुफजईले शब्दको शक्तिलाई शिक्षा र परिवर्तनसँग जोड्छिन्। उनका अनुसार एउटा शब्दले संसार बदल्न सक्छ। तर आज त्यही शब्द धेरै ठाउँमा व्यक्तित्व ध्वस्त पार्ने अस्त्र बनेको छ। विशेषगरी महिला, किशोरी र अल्पसंख्यकमाथि हुने डिजिटल दुर्व्यवहारले सामाजिक समानतालाई गम्भीर चुनौती दिएको छ।

मार्टिन लुथर किङ जुनियरले अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउन आग्रह गरेका थिए। तर उनले घृणाको जवाफ घृणाले दिन कहिल्यै सिकाएनन्। घृणाले घृणालाई हटाउन सक्दैन भन्ने उनको विश्वास थियो । प्रेम र नैतिक साहसले मात्र हटाउन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा भने असहमतिलाई शत्रुता ठान्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। विचार फरक हुनासाथ व्यक्ति नै समाप्त गरिदिनुपर्ने मानसिकता विकसित हुँदै गएको छ।

नोबेल साहित्य पुरस्कार विजेता टोनी मोरिसनले भाषालाई हिंसाको माध्यम बन्न नदिन चेतावनी दिएकी थिइन्। उनका अनुसार भाषा केवल वर्णन गर्ने साधन होइन। भाषा आफैँ हिंसा पनि हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जालले यही चेतावनीलाई सत्य साबित गरिरहेको छ। शब्दहरू अहिले गोलीभन्दा छिटो यात्रा गर्छन्। र धेरैपटक गोलीभन्दा गहिरो घाउ दिन्छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूले यस समस्यालाई गम्भीर रूपमा लिएका छन्। युरोपेली संघले डिजिटल सेवा ऐन मार्फत ठूला डिजिटल प्लेटफर्मलाई अवैध सामग्री हटाउने दायित्व दिएको छ। घृणात्मक अभिव्यक्ति, गलत सूचना र अनलाइन दुर्व्यवहार नियन्त्रण गर्न पारदर्शी संयन्त्र निर्माण गरिएको छ। उद्देश्य अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता समाप्त गर्नु होइन। जिम्मेवार अभिव्यक्तिलाई संरक्षण गर्नु हो।जर्मनीले घृणात्मक तथा गैरकानुनी सामग्री समयमै हटाउने कानुनी व्यवस्था गरेको छ। डिजिटल प्लेटफर्मले उजुरीको छिटो सुनुवाइ गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। यसले सामाजिक उत्तरदायित्वलाई कानुनी दायित्वमा रूपान्तरण गरेको छ।

अष्ट्रेलियाले ईसेफ्टी कमिस्नरस्थापना गरेको छ। विशेषगरी बालबालिका, महिला र साइबर दुर्व्यवहारका पीडितलाई छिटो संरक्षण दिने प्रणाली विकास गरिएको छ। अनलाइन अपमानलाई सामान्य मजाक मानिएको छैन। यसलाई मानव गरिमामाथिको आक्रमणका रूपमा हेरिएको छ।

युनाइटेड किङ्गडमले डिजिटल प्लेटफर्महरूलाई प्रयोगकर्ताको सुरक्षाप्रति उत्तरदायी बनाउने प्रयास गरेको छ। बाल संरक्षण, घृणात्मक सामग्री नियन्त्र, साइबर उत्पीडन न्यूनीकरण यी सबै कानुनी प्राथमिकतामा परेका छन्।न्युजिल्यान्डले हानिकारक डिजिटल सञ्चार ऐन लागू गरी अनलाइन दुर्व्यवहारका पीडितलाई कानुनी राहत उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरेको छ। यसले स्पष्ट सन्देश दिएको छ—डिजिटल संसार पनि कानुनभन्दा बाहिर छैन।

नोबेल पुरस्कार विजेता अमर्त्य सेनले सार्वजनिक विमर्शलाई लोकतन्त्रको आत्मा भनेका छन्। तर विमर्श तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ। अपमानमा होइन। लोकतन्त्रको शक्ति विरोधमा हुन्छ। घृणामा होइन। सामाजिक सञ्जालले यदि विमर्शलाई भीडको क्रोधमा बदलिदियो भने लोकतन्त्रको नैतिक आधार कमजोर हुन्छ।

आज एल्गोरिदम पनि समस्याको एउटा पक्ष बनेको छ। उत्तेजक सामग्री धेरै फैलिन्छ। विवादास्पद पोस्ट धेरै देखिन्छ। आक्रामक भाषाले बढी प्रतिक्रिया पाउँछ। यसरी डिजिटल अर्थतन्त्रले कहिलेकाहीँ सभ्य संवादभन्दा विवादलाई पुरस्कार दिन्छ। यसले प्रयोगकर्ताको व्यवहारलाई पनि प्रभावित गर्छ।

युवा पुस्ता सबैभन्दा बढी प्रभावित समूह हो। उनीहरू डिजिटल संसारमै हुर्किरहेका छन्। उनीहरूको आत्मविश्वास लाइक र कमेन्टसँग जोडिन थालेको छ। एउटा अपमानजनक टिप्पणीले उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल साक्षरता अब वैकल्पिक विषय होइन। जीवनोपयोगी शिक्षा बनेको छ।

विद्यालयहरूले डिजिटल नागरिकताको शिक्षा दिनुपर्छ। परिवारले सम्मानपूर्ण संवाद सिकाउनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले तथ्य परीक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले पारदर्शी नीति अपनाउनुपर्छ। सरकारहरूले मानव अधिकार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताबीच सन्तुलित कानुनी व्यवस्था निर्माण गर्नुपर्छ। नागरिकहरूले पनि आफ्ना शब्दको नैतिक जिम्मेवारी स्वीकार्नुपर्छ।

कोफी अन्नानले भनेका थिए, “ज्ञान शक्ति हो। सूचना स्वतन्त्रता हो।” तर सूचना तब मात्र स्वतन्त्रताको आधार बन्छ, जब त्यसमा सत्य, उत्तरदायित्व र नैतिकता हुन्छ। झूट, अपमान र घृणाले भरिएको सूचना स्वतन्त्रताको होइन, अराजकताको आधार हो।

बौद्ध दर्शनले सम्यक वाचा सिकाउँछ। सत्य बोल। हितकर बोल। समयअनुकूल बोल। कोमल बोल। हिन्दू दर्शनले पनि वाणीलाई तप मानेको छ। इस्लामले सम्मानजनक संवादलाई ईमानको अङ्ग मानेको छ। ईसाई धर्मले पनि प्रेमपूर्ण भाषाको शिक्षा दिएको छ। विश्वका अधिकांश सभ्यताले एउटै सत्य स्वीकारेका छन् शब्दले समाज निर्माण पनि गर्छ। शब्दले समाज ध्वस्त पनि पार्छ।

 सामाजिक सञ्जाल आफैँ समस्या होइन। समस्या यसको गैरजिम्मेवार प्रयोग हो। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता मानव सभ्यताको अमूल्य उपलब्धि हो। तर स्वतन्त्रता र उत्तरदायित्व सधैँ सँगसँगै हिँड्नुपर्छ। जिम्मेवारीविहीन स्वतन्त्रता अराजकता बन्छ। नैतिकताविहीन शब्द हिंसा बन्छ। त्यसैले डिजिटल युगको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ प्रविधि होइन। नयाँ नैतिकता हो। नयाँ अनुशासन हो। नयाँ संवाद संस्कृति हो। जब शब्दले सम्मान सिकाउँछन्, तब समाज सभ्य बन्छ। जब शब्दले घृणा फैलाउँछन्, तब सभ्यता आफैँ घाइते हुन्छ। सामाजिक सञ्जाललाई वाक् दुर्व्यवहारको खुला मञ्चबाट विवेकपूर्ण संवादको साझा चौतारीमा रूपान्तरण गर्नु आज सम्पूर्ण मानव समुदायको साझा जिम्मेवारी हो।