नेपालको प्रशासनिक संरचनामा स्थानीय तहको भूमिका संघीय शासन प्रणाली लागू भएपछि झन् महत्वपूर्ण बनेको छ। नागरिकसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिने सेवा प्रवाहदेखि विकास निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार तथा स्थानीय आर्थिक गतिविधि व्यवस्थापनसम्मका धेरै जिम्मेवारी अहिले स्थानीय सरकारले सम्हालिरहेका छन्। यिनै जिम्मेवारीलाई व्यवस्थित, पारदर्शी र प्रभावकारी ढंगले कार्यान्वयन गराउने प्रशासनिक नेतृत्वको केन्द्रमा रहने व्यक्ति हुन्—प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत। यही जिम्मेवारी सम्हाल्दै करिब दुई दशकदेखि स्थानीय प्रशासनमा सक्रिय छन् युवराज आचार्य।
बिज्ञापन
वि.सं. २०६१ सालमा निजामती सेवामा खरिदार पदबाट प्रवेश गरेका आचार्यको प्रशासनिक यात्रा आज उपसचिव तहसम्म आइपुगेको छ। साधारण प्रशासनिक पदबाट सुरु भएको यो यात्रा निरन्तर मेहनत, अनुभव र जिम्मेवारीका साथ अघि बढ्दै गएको देखिन्छ। उनले २०६६ सालमा लेखापाल (नायब सुब्बा स्तर) पदमा नियुक्ति पाए, त्यसको एक वर्षपछि २०६७ सालमा शाखा अधिकृत पदमा पुगे। लामो समय स्थानीय प्रशासनमा काम गर्दै अनुभव बटुलेका आचार्य अन्ततः वि.सं. २०८१ सालमा उपसचिव पदमा पदोन्नति भएका हुन्।
बिज्ञापन
उनको प्रशासनिक यात्राको ठूलो हिस्सा स्थानीय सरकारसँग जोडिएको छ। स्थानीय निकायको संरचना कायम रहेको समयमा नै उनले वि.सं. २०६९ सालमा सिन्धुलीको कमलामाई नगरपालिकाबाट काम सुरु गरेका थिए। कमलामाई नगरपालिकाबाट सुरु भएको उनको स्थानीय प्रशासनको यात्रा त्यसपछि देशका विभिन्न जिल्लामा फैलियो। सङ्खुवासभाको खाँदबारी नगरपालिका, मोरङ जिल्लाको लेटाङ नगरपालिका, सुन्दरदुलारी नगरपालिका, रोतुवामाई नगरपालिका, मोरङकै मिक्लाजुङ गाउँपालिका, ललितपुरको बागमती गाउँपालिका तथा नुवाकोटको शिवपुरी गाउँपालिकासम्म उनले प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतका रूपमा काम गरे। देशका पहाडी, हिमाली र तराई भूगोलमा रहेका विभिन्न स्थानीय तहमा काम गर्दा उनले स्थानीय प्रशासनका फरक–फरक चुनौतीहरू नजिकबाट अनुभव गर्ने अवसर पाए।
यसबीचमा उनले करिब एक वर्ष अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, टङ्गालमा पनि कार्य गर्ने अवसर पाए। सुशासन, पारदर्शिता र सार्वजनिक पदमा हुने अनियमिततासम्बन्धी अनुसन्धान गर्ने निकायमा काम गर्दा प्रशासनिक प्रणालीलाई फरक दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसर मिलेको उनी बताउँछन्। सार्वजनिक खरिद, विकास निर्माण तथा प्रशासनिक निर्णयहरू कसरी कानुनी रूपमा सुरक्षित र पारदर्शी बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा त्यो अनुभव उपयोगी भएको उनको भनाइ छ।
बिज्ञापन
अख्तियारको कार्यकालपछि उनी पुनः स्थानीय प्रशासनमै फर्किए। पुनः खाँदबारी नगरपालिकामा काम गरेपछि उनले ललितपुर जिल्लाको कोन्ज्योसोम गाउँपालिका, बारा जिल्लाको निजगढ नगरपालिका हुँदै अहिले भक्तपुरको सूर्यविनायक नगरपालिकामा प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतको जिम्मेवारी सम्हालिरहेका छन्।
सूर्यविनायक नगरपालिका भक्तपुर जिल्लाको तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको स्थानीय तह हो। राजधानी नजिकै रहेको यस नगरपालिकामा जनसंख्या वृद्धि, शहरीकरण, पूर्वाधार विकास तथा सेवा प्रवाहको माग पनि बढ्दो छ। यस्तो अवस्थामा नगरपालिकाको प्रशासनिक संयन्त्रलाई चुस्त, छरितो र प्रभावकारी बनाउनु चुनौतीपूर्ण काम मानिन्छ।
आचार्यका अनुसार सूर्यविनायक नगरपालिकाको प्रशासनिक अवस्था हाल व्यवस्थित र जनमुखी छ। नगरपालिकामा स्पष्ट प्रशासनिक संरचना निर्माण गरिएको छ। नगर कार्यपालिकाभित्र विभागीय संरचना व्यवस्थित गरिएको छ भने वडा तहमा पनि छुट्टै प्रशासनिक संयन्त्र सक्रिय रूपमा सञ्चालनमा छ। यसले सेवा प्रवाहलाई छिटो र प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्याएको उनको अनुभव छ।
नगरपालिकाले स्वास्थ्य सेवा विस्तारमा पनि ध्यान दिएको छ। सूर्यविनायक नगर अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी तथा नगर स्वास्थ्य केन्द्रहरू सञ्चालनमा छन्। स्थानीय स्तरमै आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले यी संस्थाहरूलाई व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गरिएको आचार्य बताउँछन्।
शिक्षा क्षेत्र पनि नगरपालिकाको महत्वपूर्ण जिम्मेवारीभित्र पर्छ। नेपालको संविधानले माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा स्थानीय तहको अधिकार क्षेत्रभित्र राखेकाले नगरपालिकाले सामुदायिक विद्यालयहरूको व्यवस्थापन, अनुगमन तथा सुधारका कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ। निजी विद्यालयहरूलाई पनि नियमनको दायराभित्र राखेर शिक्षाको गुणस्तर कायम गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
प्रशासनिक व्यवस्थापनका हिसाबले संगठन निर्माणका सिद्धान्तहरूलाई नगरपालिकामा लागू गरिएको आचार्य बताउँछन्। “चेन अफ कमाण्ड” र “स्पान अफ कन्ट्रोल” जस्ता व्यवस्थापन सिद्धान्तलाई ध्यानमा राख्दै सांगठनिक संरचना तयार गरिएको छ। कर्मचारीहरूलाई स्पष्ट जिम्मेवारी निर्धारण गरिएको छ र विभागीय समन्वयलाई बलियो बनाइएको छ। यसले प्रशासनिक कामकाजलाई व्यवस्थित बनाउन मद्दत गरेको उनको भनाइ छ।
संघ, प्रदेश र स्थानीय तहका कानुनहरू स्पष्ट रूपमा कार्यान्वयन भइरहेकाले प्रशासनिक कामकाजमा धेरै सहजता आएको उनी बताउँछन्। स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, सार्वजनिक खरिद ऐन तथा अन्य कानुनी व्यवस्थाहरूलाई आधार मानेर नगरपालिकाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन भइरहेका छन्।
तर स्थानीय तहमा काम गर्दा चुनौतीहरू पनि कम छैनन्। साना देखि ठूला सबै खरिद प्रक्रिया स्थानीय तहले नै गर्नुपर्ने हुन्छ। सडक, भवन, खानेपानी, पूर्वाधार जस्ता विकास निर्माणका कामहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने हुन्छ। कतिपय अवस्थामा ठेक्का प्रक्रियाबाट काम गराउनुपर्ने हुन्छ। यस्ता कामहरू गर्दा कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने भएकाले प्रशासनिक जिम्मेवारी पनि ठूलो हुन्छ।
आचार्यका अनुसार कतिपय कर्मचारीहरू स्थानीय तहमा जान नचाहनुको एउटा कारण यही जिम्मेवारी पनि हो। विकास निर्माणका काम, सार्वजनिक खरिद प्रक्रिया तथा प्रशासनिक निर्णयहरू गर्दा कहिलेकाहीँ अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगमा मुद्दा पर्न सक्ने डर कर्मचारीहरूमा देखिने गरेको उनी स्वीकार्छन्। यही कारण कतिपय कर्मचारीहरू स्थानीय तहमा काम गर्न हिच्किचाउने अवस्था पनि देखिन्छ।
तर उनले भने स्थानीय तहलाई प्रशासनिक अभ्यासका लागि सबैभन्दा राम्रो क्षेत्र मान्छन्। “स्थानीय तहमा काम गर्दा प्रशासनका सबै पक्ष सिक्न पाइन्छ,” उनी भन्छन्। योजना निर्माण, बजेट व्यवस्थापन, विकास निर्माण, सेवा प्रवाह, नागरिकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क—यी सबै पक्ष स्थानीय प्रशासनमै अनुभव गर्न पाइने भएकाले यो क्षेत्र प्रशासनिक रूपमा निकै सिकाइ दिने ठाउँ भएको उनको अनुभव छ।
उनका अनुसार स्थानीय प्रशासनको मूल उद्देश्य नागरिकलाई सहज, छरितो र पारदर्शी सेवा उपलब्ध गराउनु हो। यसका लागि प्रशासनिक संरचनालाई चुस्त बनाउने, कर्मचारीहरूको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने तथा सूचना प्रविधिको प्रयोग बढाउने प्रयास भइरहेका छन्।
सूर्यविनायक नगरपालिकामा पनि सेवा प्रवाहलाई थप प्रभावकारी बनाउन विभिन्न सुधारका प्रयास भइरहेको उनले बताए। प्रशासनिक प्रक्रिया सरल बनाउने, जनताको गुनासो सुन्ने प्रणालीलाई सक्रिय बनाउने तथा विकास योजनाहरूलाई समयमै कार्यान्वयन गर्ने प्रयासमा नगरपालिका केन्द्रित रहेको उनको भनाइ छ।
दुई दशकभन्दा बढी समय प्रशासनिक क्षेत्रमा बिताएका आचार्य आफ्नो यात्रालाई केवल पदोन्नतिको यात्रा मात्र मान्दैनन्। उनका अनुसार निजामती सेवा मूलतः जनसेवाको क्षेत्र हो। नागरिकको अपेक्षा पूरा गर्ने, सार्वजनिक स्रोतको सही प्रयोग गर्ने र सुशासन कायम गर्ने जिम्मेवारी नै प्रशासनिक सेवाको सार हो।
खरिदारबाट सुरु भएको आफ्नो यात्रालाई सम्झँदै उनी भन्छन्, “निजामती सेवा केवल जागिर मात्र होइन, यो जिम्मेवारी र सेवाको क्षेत्र हो। जहाँ जुन पदमा रहे पनि अन्ततः काम जनताकै लागि गर्नुपर्छ।”
देशका विभिन्न भूगोलमा रहेका स्थानीय तहमा काम गर्दै उनले प्रशासनिक प्रणालीलाई नजिकबाट अनुभव गरेका छन्। अहिले सूर्यविनायक नगरपालिकामा काम गर्दै गर्दा पनि उनले स्थानीय प्रशासनलाई अझ प्रभावकारी, पारदर्शी र नागरिकमैत्री बनाउने प्रयासलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।
उनको अनुभवले देखाउँछ—निजामती सेवाको यात्रा पदसँग मात्र सम्बन्धित हुँदैन, त्यो जिम्मेवारी, अनुभव र जनतासँगको सम्बन्धको निरन्तर यात्रासँग जोडिएको हुन्छ। युवराज आचार्यको प्रशासनिक जीवन त्यसैको एउटा उदाहरण बनेको छ।
