बिज्ञापन
१. परिचय र भूगोल
बिज्ञापन
लिबिया उत्तर अफ्रिकाको भू–राजनीतिक परिदृश्यमा एक महत्वपूर्ण राष्ट्रको रूपमा स्थापित छ। विशाल क्षेत्रफल र रणनीतिक स्थानले यसलाई ऐतिहासिक र आधुनिक दुवै समयमा संघर्षको केन्द्र बनाएको छ। करिब १,८०,००० वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको यो देश, जहाँ ९०% भूभाग मरुभूमि रहेको छ। भूमध्यसागरको छेउमा अवस्थित हुनुका कारण समुद्री मार्ग, तेल र प्राकृतिक स्रोतका दृष्टिले अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूका लागि आकर्षक केन्द्र बनेको छ। राजधानी त्रिपोलीमा बसोबास गर्ने १७ लाख मानिससहित देशको कुल जनसंख्या करिब ५७ लाख रहेको छ। धार्मिक रूपमा ९७% मुस्लिम, ०.७% ईसाई र ०.३% बुद्ध धर्मावलम्बी रहेको लिबियामा सुन्नी मुस्लिम बहुलता छ, जहाँ सानो संख्यामा इबादी र अहमदीय समुदाय पनि रहेका छन्।
भूगोलिक विविधता, मरुभूमि भू–आकृति र प्राकृतिक सम्पदाले लिबियालाई स्थानीय राजनीतिक संघर्ष र अन्तर्राष्ट्रिय भू–राजनीतिक रणनीतिहरूमा पनि निर्णायक भूमिका खेल्न सक्षम बनाएको छ। तेल, ग्यास, भूमध्यसागरीय बन्दरगाह र रणनीतिक सीमाहरूले यसलाई विश्व शक्तिहरूका लागि दीर्घकालीन रुचिको केन्द्र बनाएको छ। लिबियाको वर्तमान अस्थिर राजनीतिक अवस्था, विभाजित सरकार र सशस्त्र समूहहरूको संघर्षले यस भू–राजनीतिक महत्त्वलाई अझ संवेदनशील र जटिल बनाएको छ।
बिज्ञापन
२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र गद्दाफी शासनकाल
सन् १९४७ मा इटलीको उपनिवेशीय शासनको अन्त्यपछि लिबियाले स्वतन्त्रता प्राप्त गर्यो। २४ डिसेम्बर १९५१ मा संयुक्त राष्ट्र संघको नियमनमा युनाइटेड किंगडम र फ्रान्सबाट पूर्ण स्वतन्त्रता हासिल भएको यस देशले उत्तर अफ्रिकामा आफ्नो राजनीतिक पहिचान स्थापित गर्न सुरु गर्यो। प्रारम्भिक स्वतन्त्रतापछि लिबियामा संवैधानिक शासन र राजतन्त्रको अवधारणा लागू भए पनि, राजनीतिक स्थायित्व सीमित थियो। सन् १९६९ मा मुअम्मर अल–गद्दाफीले सैनिक कुपद्धार मार्फत सत्ता कब्जा गरे र चार दशक लामो शासनकाल सुरु भयो। गद्दाफीको शासनकालमा लिबिया एक एकात्मक राष्ट्रको रूपमा विकसित भयो। तेल सम्पदाको राष्ट्रियकरण, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधार ल्याइयो, तर नागरिक स्वतन्त्रता र राजनीतिक बहुलता कठोर रूपमा सीमित रह्यो। मानव अधिकार उल्लंघन, राजनीतिक विरोधी दमन र व्यक्तिवादी स्वतन्त्रताको हनन व्यापक रूपले देखियो।
सन् २०११ मा जनविद्रोह फैलियो र गद्दाफी शासन अन्त्य भयो। त्यसपछिका वर्षहरूमा लिबिया राजनीतिक रूपमा विभाजित रह्यो। देशमा दुई मुख्य सरकार—पश्चिममा त्रिपोलीस्थित संयुक्त राष्ट्र समर्थित सरकार र पूर्वमा तोब्रुकस्थित प्रतिद्वन्द्वी सरकार—बीच लगातार शक्ति संघर्ष जारी छ। यसले लिबियाको स्थायित्व, आर्थिक पुनरुत्थान र सामाजिक संरचनामा दीर्घकालीन चुनौतीहरू सिर्जना गरेको छ।
३. सेफ अल–इस्लाम गद्दाफी: राजनीतिक विरासत र हत्या
सेफ अल–इस्लाम गद्दाफी मुअम्मर गद्दाफी परिवारको राजनीतिक उत्तराधिकारीका रूपमा चिनिन्थे र सुधारवादी दृष्टिकोणका नेता मानिन्थे। लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्सबाट पीएचडी हासिल गरेका उनले आफ्नो पिताको शासनकालमा अन्तर्राष्ट्रिय वार्ताहरूको नेतृत्व गरे र विशेष गरी पश्चिमी राष्ट्रहरूसँग लिबियाका सम्बन्ध सुधार्ने महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे। सेफले लिबियामा सुधार र आधुनिकरणको प्रतीकको रूपमा आफूलाई प्रस्तुत गरेका थिए, जसले गद्दाफी शासनको अन्त्यको बेला अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोणमा उनको महत्त्व बढाएको थियो।
तर सन् २०११ को विद्रोहपछि उनलाई मानवता विरुद्ध अपराधमा संलग्न भएको आरोपमा लिबियाली अदालतले मृत्युदण्डको फैसला सुनायो। जेलमा बिताएका केहि वर्षपछि उनी रिहा भए र सन् २०२१ मा राष्ट्रपति पदको उम्मेदवारी घोषणा गरे। राजनीतिक अस्थिरता, विभाजित सरकार र सुरक्षा चुनौतीका कारण चुनाव स्थगित रह्यो।
१२ सेप्टेम्बर २०२३ मा जिन्तानस्थित आफ्नै निवासमा चारजना नकाबधारी बन्दुकधारीहरूले उनलाई गोली हानी हत्या गरे। यस घटनाले गद्दाफी परिवारको राजनीतिक प्रभावमा ठूलो धक्का पुगेको छ। सेफ अल–इस्लामको हत्या परिवारको उत्तराधिकारको अन्त्य मात्र नभई लिबियाको वर्तमान राजनीतिक अस्थिरता, विभाजित शक्ति संरचना र सशस्त्र समूहहरूको प्रभावलाई पनि स्पष्ट रूपमा देखाउने घटना बनेको छ।
४. अमेरिकी प्रभुत्व र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव
लिबियामा राजनीतिक अस्थिरता, विभाजित सरकार र सशस्त्र समूहहरूको नियन्त्रणले अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूका लागि रणनीतिक अवसर सिर्जना गरेको छ। विशेष गरी अमेरिका यस क्षेत्रको प्रभुत्व कायम गर्न सक्रिय भूमिका खेल्दै आएको छ। लिबियाको तेल क्षेत्र, भूमध्यसागरीय बन्दरगाह र रणनीतिक स्थान अमेरिकी भू–राजनीतिक योजनाका केन्द्र बनेका छन्। अमेरिकी कम्पनीहरूले लिबियाको तेल उद्योगमा लगानी गरेका छन्, जसले स्थानीय राजनीतिक निर्णयहरूमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष दबाब सिर्जना गरेको छ।
गद्दाफी शासनको अन्त्यपछि अमेरिका, नाटो र अन्य पश्चिमी देशहरूले लिबियामा अस्थिरतालाई व्यवस्थापन गर्नका लागि सक्रिय हस्तक्षेप गरेका छन्। संयुक्त राष्ट्रको सहायता पनि अमेरिकी रणनीतिक रुचिसँग सम्बन्धित रहेको छ। अमेरिकी प्रभुत्वले लिबियामा दीर्घकालीन आर्थिक र सैन्य प्रभुत्व कायम गर्न मद्दत गरेको छ, जसले देशको आन्तरिक राजनीतिक प्रक्रियामा महत्वपूर्ण प्रभाव पारिरहेको छ।
तेल र ग्यासको स्रोतमा नियन्त्रण, भूमध्यसागरीय रणनीतिक स्थिति र राजनीतिक अस्थिरतालाई उपयोग गर्दै अमेरिका लिबियामा आफ्नो प्रभुत्व विस्तार गर्दै आएको छ। यसले लिबियाको स्वायत्तता, राष्ट्रिय एकता र दीर्घकालीन शान्ति प्रक्रियामा चुनौती सिर्जना गरेको छ। यस भू–राजनीतिक परिदृश्यले लिबियालाई केवल स्थानीय मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति खेलको केन्द्र बनाएको छ।
५. भू–राजनीति र लिबियाको अन्तर्राष्ट्रिय स्थिति
लिबियामा वर्तमान राजनीतिक विभाजन र सशस्त्र संघर्षले उत्तर अफ्रिकामा भू–राजनीतिक स्थायित्वमा गहिरो चुनौती सिर्जना गरेको छ। देशमा दुई मुख्य केन्द्र—पश्चिममा त्रिपोलीस्थित संयुक्त राष्ट्र समर्थित सरकार र पूर्वमा तोब्रुकस्थित प्रतिद्वन्द्वी सरकारबीच जारी शक्ति संघर्ष प्रायः सशस्त्र समूहहरूको समर्थन र नियन्त्रणमा निर्भर छ। यी सशस्त्र समूहहरूले स्थानीय राजनीतिमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूका रणनीतिक खेलमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्, जसले लिबियालाई मध्यपूर्व र अफ्रिकाका अन्य शक्तिहरूको रणनीतिक केन्द्र बनाएको छ।
लिबियाका प्राकृतिक स्रोत, विशेष गरी तेल र ग्यास क्षेत्रहरूको नियन्त्रणका लागि विदेशी राष्ट्रहरूको सक्रिय हस्तक्षेप भइरहेको छ। कतिपय राष्ट्रले प्रत्यक्ष सैन्य उपस्थिती राखेका छन् भने केहीले अप्रत्यक्ष रूपमा आफ्नो प्रभाव कायम राख्दै आएका छन्। यसले देशमा राजनीतिक अस्थिरतालाई थप जटिल बनाएको छ र दीर्घकालीन शान्ति प्रक्रियालाई कमजोर बनाएको छ।
सामाजिक र धार्मिक संरचनाले पनि अस्थिरतामा योगदान पुर्याएको छ। धार्मिक बहुलता, जनसंख्या असमानता, र मरुभूमि भू–आकृति सामाजिक असन्तोष र अस्थिरता बढाउन सहयोग पुर्याएका छन्। यी सबै कारकहरूले लिबियालाई केवल स्थानीय राजनीतिक संघर्षको मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय भू–राजनीतिक संवेदनशीलताको केन्द्र बनाएको छ।
६. भविष्यका चुनौतीहरू र रणनीतिक सुझाव
लिबियाले वर्तमान राजनीतिक अस्थिरता र विभाजनको चुनौतीबाट बाहिर निस्कनका लागि रणनीतिक उपायहरू अवलम्बन गर्न आवश्यक छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कदम राजनीतिक एकता हो। देशभित्र व्यापक राजनीतिक वार्ता र समझदारीमार्फत दुई विभाजित सरकारबीच एकीकृत संरचना निर्माण गर्नु आवश्यक छ। यसले केवल आन्तरिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्ने मात्र नभई राष्ट्रिय नीति र निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता पनि ल्याउनेछ।
अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थता अर्को महत्वपूर्ण उपाय हो। संयुक्त राष्ट्र, अफ्रिकन यूनियन र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूको सक्रिय सहभागिता र सहकार्यले दीर्घकालीन स्थायित्वको मार्ग सुनिश्चित गर्न सक्छ। यी निकायहरूले शान्ति वार्ता, राजनीतिक सुधार र सुरक्षा संयन्त्रको निगरानीमा सहयोग पुर्याउन सक्छन्।
आर्थिक पुनरुत्थान पनि अस्थिरता घटाउने मुख्य उपाय हो। तेल र ग्यास उद्योगको निष्पक्ष वितरण, स्थानीय विकासमा लगानी, रोजगारी सिर्जना, र आधारभूत सेवा सुधारले सामाजिक असन्तोष कम गर्नेछ।सैन्य र सुरक्षा सुधार पनि अपरिहार्य छ। असमान सशस्त्र समूहहरूको समेकन, राष्ट्रिय सेनाको पुनर्संरचना र सुरक्षा बलको प्रशिक्षणले नागरिक सुरक्षामा वृद्धि गर्नेछ। यी उपायहरूको समेकित कार्यान्वयनले लिबियालाई स्थायी शान्ति, राष्ट्रिय एकता, र आर्थिक पुनरुत्थानको मार्गमा अगाडि बढाउन मद्दत पुर्याउनेछ।
७. निष्कर्ष
लिबियाको वर्तमान राजनीतिक अवस्था, अमेरिकी प्रभुत्व र अन्तर्राष्ट्रिय भू–राजनीतिक हस्तक्षेपले यस देशलाई रणनीतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण बनाएको छ। गद्दाफी परिवारको राजनीतिक विरासत समाप्त भए पनि, देशमा रहेका सशस्त्र समूहहरू, विभाजित सरकार र स्थानीय अस्थिरताले दीर्घकालीन शान्ति र स्थायित्वमा चुनौती थपेका छन्। यसले के आन्तरिक राजनीतिमा मात्र नभई उत्तर अफ्रिकामा भू–राजनीतिक सन्तुलनमा पनि असर पारेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेप, विशेष गरी अमेरिकाको आर्थिक र सैन्य प्रभुत्व, लिबियाको तेल र ग्यास स्रोत, साथै भूमध्यसागरीय रणनीतिक स्थानमा आधारित छ। अमेरिकी प्रभावले लिबियाको आन्तरिक नीतिहरू, सुरक्षा निर्णय र दीर्घकालीन विकास योजनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। यसका साथै नाटो, युरोपेली राष्ट्रहरू र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूको भूमिकाले देशको राजनीतिक भविष्यमा थप जटिलता सिर्जना गरेको छ।
लिबियाले स्थायी शान्ति, आर्थिक पुनरुत्थान र राष्ट्रिय एकताको मार्ग अपनाउन राजनीतिक समझदारी, रणनीतिक योजना र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक छ। तेल, भू–राजनीतिक स्थिति र अमेरिकी हिजेमोनीको प्रभावले लिबियाको भविष्यका निर्णयहरूमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्नेछ। यस दृष्टिले, लिबिया उत्तर अफ्रिकाको राष्ट्र नभई विश्व राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिक खेलको केन्द्रको रूपमा महत्वपूर्ण रहिरहनेछ।
(उप्रेती अन्तराष्ट्रीय राजनीतिका जानकार हुन् ।)
