नेपालको लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा निर्वाचन राजनीतिक प्रणालीको नैतिकता, पारदर्शिता र सामाजिक संरचनाको परीक्षा हो। प्रतिनिधि सभा निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा देशभर राजनीतिक दल, स्वतन्त्र उम्मेदवार र मतदाता सबै सक्रिय छन्। मतदाता असल, योग्य, मर्यादित र प्रतिबद्ध प्रतिनिधि छान्न चाहन्छन्। सबैको मनमा एउटै प्रश्न छ— के निर्वाचन स्वच्छ, निष्पक्ष, पारदर्शी र विश्वसनीय हुनेछ? यो मात्र कानुनी प्रावधानले होइन, आचारसंहिताको पालन, खर्चको पारदर्शिता, नागरिक चेतना र नेतृत्वको नैतिक प्रतिबद्धताले सम्भव हुन्छ।लोकतन्त्र जीवन पद्धति, सामाजिक मूल्य र नागरिक चेतनाको प्रतिफल हो। यस प्रणालीले मात्र होइन, त्यसको अभ्यासले नै राष्ट्रको राजनीतिक स्वास्थ्य, सामाजिक समरसता, न्यायपूर्ण प्रशासन र सार्वजनिक विश्वास निर्माण गर्छ।
बिज्ञापन
नेपाल निर्वाचन आयोगले प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ का लागि निर्वाचन आचारसंहिता लागू गरेको छ, जसले उम्मेदवार, राजनीतिक दल, मतदाता, सञ्चार माध्यम, सुरक्षा निकाय र सम्बन्धित सबै सरोकारवालालाई स्पष्ट दायित्व निर्धारण गर्छ। आचारसंहिताले निर्वाचनलाई स्वतन्त्र, निष्पक्ष, पारदर्शी, मितव्ययी र भयमुक्त वातावरणमा सञ्चालन गर्न मार्गदर्शन गर्छ। यसले उम्मेदवारलाई उत्तरदायी, मर्यादित र जोखिममुक्त प्रतिस्पर्धामा संलग्न हुन सहयोग पुर्याउँछ भने मतदाता, दल र सञ्चार माध्यमबीच पारस्परिक विश्वास र सम्मानको वातावरण विकास गर्छ। साथै, सस्तो प्रचार, अश्लील भाषा, डर, धम्की र धनको दुरुपयोगलाई रोक्ने माध्यम पनि बनेको छ। यसरी, आचारसंहिताले केवल कानुनी दायित्व मात्र होइन, नैतिक, सामाजिक र मूल्य–आधारित जिम्मेवारी निर्माण गर्छ, जसले लोकतान्त्रिक संस्कार, सहिष्णुता, सहयोग र अनुशासनको विकास गरी समावेशी लोकतन्त्रको आधार बलियो बनाउँछ।
बिज्ञापन
लोकतन्त्रको सार जनप्रतिनिधिको नैतिक स्थायित्वमा निर्भर गर्छ। जब निर्वाचन पैसाको प्रतिस्पर्धामा सीमित हुन्छ, तब लोकतन्त्रको वास्तविक मर्म कमजोर बन्छ। अत्यधिक र अपारदर्शी खर्चले उम्मेदवारको विजय धनको क्षमतामा आधारित बनाउँछ, जसले नीति, सिद्धान्त र जनहितको मूल्य कमजोर पार्छ। चुनावमै शुरू हुने भ्रष्टाचारको प्रक्रिया—लोकसेवा, प्रशासनिक निर्णय र ठेक्का सम्बन्धी अपेक्षा—निर्वाचन खर्च फर्काउने आवश्यकताबाट उत्पन्न हुन्छ। धनको प्रभाव बढ्दा मतदाता डर, पैसा वा प्रलोभनमा प्रभावित हुन्छन् र यसले सही जनमतलाई विकृत बनाउँछ। नेपालमा चेतनाशील मतदाताले उम्मेदवारको विचार, नीति, अनुभव र सामाजिक उत्तरदायित्वको मूल्याङ्कन गरेर मात्र मतदान गर्दा लोकतन्त्रको मूल उद्देश्य पूरा हुन्छ। पैसा, भोज–भतेर, उपहार र प्रलोभनले जनमत प्रदूषित बनाउँछ र निष्पक्ष प्रतिस्पर्धालाई कमजोर पार्छ।
निर्वाचन खर्चको पारदर्शिता र नियन्त्रणको सुनिश्चितता लोकतन्त्रको दीर्घकालीन स्वास्थ्यका लागि अपरिहार्य छ। यसका लागि छुट्टै बैंक खाता र खर्च विवरणको खुला प्रकटीकरण, दाताको स्रोत र रकमको स्पष्टता, स्वतन्त्र लेखापरीक्षण र बलियो निर्वाचन आयोग तथा अनुगमन संयन्त्र आवश्यक छन्। तर संरचनागत सुधारभन्दा पनि महत्वपूर्ण पक्ष भनेको मतदाताको चेतना र नैतिक उत्तरदायित्व हो। पैसाको प्रभावबाट मुक्त भएर मतदान गर्ने मतदाताको प्रवृत्तिले मात्र लोकतन्त्र सुदृढ बनाउँछ। यदि मतदाता पैसाको प्रभावमा पर्छ भने, निर्वाचन केवल औपचारिकतामा सीमित रहन्छ र वास्तविक जनमतको प्रतिबिम्ब बन्न सक्दैन।
बिज्ञापन
निर्वाचन आचारसंहिता राजनीतिक संस्कार, नैतिकता र उत्तरदायित्वको उत्कृष्ट मापदण्ड हो। यसले सबै उम्मेदवारलाई समान अवसर सुनिश्चित गर्दै अनुशासनमा बाँध्छ। आचारसंहिताको पालना गर्दा विचार, व्यवहार र योजना भएका उम्मेदवारलाई मात्र चुनाव जित्न सहयोग पुग्छ; यसले बल, डर र धम्कीको प्रभाव कमजोर पार्छ । प्रतिशोध, घृणात्मक भाषण तथा झूट प्रचारलाई न्यूनीकरण गर्छ। आचारसंहिताले उम्मेदवारलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण चुनावी प्रक्रिया र प्रतिस्पर्धालाई मर्यादित, निष्पक्ष र मूल्य–आधारित बनाउँछ।
संचार माध्यम, सुरक्षा निकाय, सरकारी कार्यालय, कर्मचारी र नागरिक सबैले आचारसंहिताको पालन गर्दा समाजमा अनुशासन, विधिको सम्मान र सहिष्णुता बढ्छ। यसले साझा उद्देश्यको भावना विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ र लोकतान्त्रिक संस्कारलाई व्यवहारमा उतार्छ। साथै, यसले भविष्यका पुस्तामा राजनीतिक चेतना, जिम्मेवारीबोध र नैतिक मूल्यहरूको विकासमा योगदान पुर्याउँछ। लोकतान्त्रिक संस्कार र नैतिक आचरण बिना न्यायपूर्ण, समावेशी र स्थायी समाजको निर्माण असम्भव छ। यसैले आचारसंहिता समग्र समाजमा शिष्टाचार, संयम र जिम्मेवारीको सांस्कृतिक मूल्य विकास गर्ने आधार हो।
आजको युगमा सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यम मतदाता पहुँच, सूचना आदान–प्रदान र लोकतान्त्रिक संवादको शक्तिशाली साधन बनेका छन्। तर यी प्लेटफर्महरू—जस्तै फेसबुक, टिकटक, युट्युब, ह्वाट्सएप—सकारात्मक सूचना मात्र होइन, भ्रामक प्रचार, झुठा समाचार, अपमानजनक टिप्पणी र द्वेष फैलाउने सामग्रीको स्रोत पनि बनेका छन्। यसले मतदातालाई भ्रममा पार्न, व्यक्तिगत वा सामूहिक द्वन्द्व उत्पन्न गर्न र निर्वाचनको निष्पक्षतालाई प्रभावित गर्न सक्छ।
डिजिटल प्लेटफर्मको दुरुपयोगले मतदाताको निर्णय स्वतन्त्रता कमजोर बनाउँछ र लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा अस्थिरता ल्याउँछ। यसले समाजमा विभाजन, द्वन्द्व र असहिष्णुता बढाउने सम्भावना पनि सिर्जना गर्छ। त्यसैले सम्बन्धित निकायले डिजिटल गतिविधिको सतर्क अनुगमन गर्नु, उल्लङ्घन रोक्न कानुनी कारबाही सुनिश्चित गर्नु र सचेत नागरिकलाई जिम्मेवार रूपमा सूचना प्राप्त गर्न प्रेरित गर्नु अपरिहार्य छ।
निर्वाचन आचारसंहिता उल्लङ्घनका प्रमुख क्षेत्रहरू धेरै छन्। भोट किनबेच, प्रलोभावित प्रसाद वा उपहार वितरण, अनुमति बिना सभा, जुलुस वा प्रचार सामग्रीको प्रयोग, मौन अवधिमा पनि सामाजिक सञ्जालमा प्रचार, र मतदान केन्द्र वरिपरि अवैध गतिविधि यी उल्लङ्घनका उदाहरण हुन्। विगतका निर्वाचनमा स्रोतसाधनको दुरुपयोग, पद तथा प्रशासनिक शक्तिको चुनावी प्रयोजनमा प्रयोग, कानुनी सीमाको अवज्ञा र असमान प्रतिस्पर्धा जस्ता गतिविधिहरू देखिएका छन्, जसले मतदाताको स्वतन्त्र र विवेकपूर्ण निर्णयलाई कमजोर बनाएको छ। यस्ता कार्यले लोकतन्त्रको आधारभूत विश्वास र निष्पक्षताको स्थायित्वमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छ। त्यसैले सम्बन्धित निकायले सतर्क अनुगमन, उल्लङ्घन रोकथाम र समयमै कडा कानुनी कारबाही गर्नु अपरिहार्य छ। आचारसंहिता पालन गर्ने वातावरण सिर्जना गर्दा मात्रै निर्वाचन स्वच्छ, निष्पक्ष र विश्वसनीय बन्न सक्छ र मतदाताले स्वतन्त्र, निर्भीक तथा विवेकपूर्ण मतदान गर्न सक्षम हुन्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा लोकतन्त्रको स्वास्थ्य र राजनीतिक संस्कार दुवैलाई सुदृढ बनाउँछ।
मानव जीवन मूल्य, आचरण, चेतना र व्यवहार निरन्तर रूपान्तरणको साधना हुन्। चेतना विकास भनेको आफैँलाई चिन्नु, आफ्ना विचार, भावना र कर्मलाई बुझ्नु र तिनको उत्तरदायित्व लिनु हो। जब मानिसले आफ्नो “म” केन्द्रित दृष्टिकोणलाई “हामी” मा रूपान्तरण गर्छ, तब उनी सेवा, सहानुभूति र सामाजिक उत्तरदायित्वमा सक्रिय हुन्छन्। यस्तो चेतनाको विकासले व्यक्तिगत मात्र होइन, सामाजिक संरचनामा पनि न्याय, समावेशिता र सार्वजनिक हितको मूल्य कायम गर्न मद्दत गर्छ।
नैतिक आचरण कुनै बाह्य दबाब वा डरबाट उत्पन्न हुँदैन; यो आन्तरिक अनुशासन र चेतनाको उज्यालोबाट जन्मिन्छ। जब नागरिक र नेताले आफ्ना व्यवहारलाई नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको आधारमा निर्देशित गर्छन्, तब लोकतन्त्र जीवन्त प्रणालीका रूपमा विकसित हुन्छ। व्यक्तिगत नैतिकता र सामाजिक चेतनाले मिलेर सुसंस्कृत, सहिष्णु र उत्तरदायी समाज निर्माण गर्छ।
आजको युग भौतिक प्रगतिमा केन्द्रित भए पनि लोकतन्त्र तब मात्र दिगो रहन्छ जब आचारसंहिता पालन, व्यक्तिगत नैतिक उत्तरदायित्व, निर्वाचन खर्चको पारदर्शिता र समाज–पक्षीय सम्मान एकसाथ कार्यान्वयन हुन्छ। स्वच्छ, निष्पक्ष र पारदर्शी निर्वाचन सामाजिक संस्कार र मूल्यको अभ्यास हो। यसको पालनले सही जनप्रतिनिधि चयन, सत्ता जनताको वास्तविक इच्छामा आधारित हुनु, सुशासनको प्रवर्द्धन र नागरिकमा विश्वास, न्याय तथा समावेशी विकासको वातावरण सिर्जना गर्न सकिन्छ। नेपालका वर्तमान निर्वाचनले यही मूल्य–आधारित लोकतन्त्र अभ्यास, सामाजिक चेतना र उत्तरदायित्वको परीक्षा लिनुपर्छ र यही अभ्यासले मात्र लोकतन्त्रलाई जीवन्त, दिगो र उत्तरदायी प्रणालीको रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।
